زری بافی هنری ماندگار؛ اما فراموش شده

زری بافی هنری ماندگار؛ اما فراموش شده

پارچه زری بافی از نفیس‌ترین پارچه‌های نقش باف ایرانی است. بافت این پارچه زیبا که به صورت دستی با دستگاه زری بافته می‌شود؛ از هنرهای ملی ایران به شمار می‌رود. در این مقاله با هنر زری بافی و انواع بافت آن آشنا شوید.


پیشینه هنر زری بافی در ایران

تاریخ دقیق پیدایش پارچه زری بافی به درستی مشخص نیست اما تاریخ نویسان زمان پیدایش آن را پیش از دوره ساسانی می‌دانند. ایران در دوره ساسانی یکی از کشورهایی بود که ابریشم به دیگر کشورها صادر می‌نمود و همین امر سبب شد که به بافت پارچه‌های ابریشمی مشهور گردد. زری‌های دوره ساسانی بسیار مورد توجه بود و تمام دنیا خواستار آن بودند. در آن زمان بهترین هدیه برای افرادی که به ایران سفر می‌کردند؛ یک قطعه زری بود. این شیوه از بافت با اشکال آزاد و غیر هندسی از نمونه بافت پارچه‌های زری باف است .

زری بافی ساسانی

بـا ایـنکه در متون مختلف مربوط به‌ قـرون‌ اولیـه اسـلامی و دوره سلجوقی (قرن پنجم و ششم هجری) اشاراتی به‌ پارچه‌های زربفت گردیده، ولی نمونه‌های کمی از آن‌ها موجود است. پس از اسلام و به خصوص در عصر سلجوقی نقوش اسلامی با نقوش دوره ساسانی تلفیق شد و استفاده از خط کوفی در حاشیه پارچه های زربفت رواج یافت. بافت‌ زری‌ از‌ دوره ایلخانی‌ (قرن هفتم و هشتم هجری) بـه بعد بـسیار مورد توجه بوده و در‌ شهرهای کاشان، تبریز، سلطانیه و هـرات بـافته می‌شد. در قرن نهم هجری نیز هـم‌زمـان‌ با‌ حکومت‌ تیموریان، قسمت‌های شرقی ایران به‌خصوص خراسان در صنعت‌ پارچه بافی شهرت داشتند.‌ شهرهای‌ سمرقند‌ و هـرات نیز‌ در زمـان تیمور و پسرش‌ شاهرخ، دو کانون مهم فرهنگی-هنری گردید. علاوه بر این‌ در‌ شهرهای‌ یزد، کـاشان و تـبریز، زری‌بافی رونق‌ فراوان یافت به طوری که تولیدات این مراکز‌ به‌ سایر نقاط نـیز صـادر می‌شد.

زری بافیدوره صفوی (قرن دهم و یازدهم هجری) را به جرأت‌ می‌توان عصر طلایی‌ هنر پارچه‌بافی در ایران‌ دانست. در این دوره با گسترش مراکز بافندگی‌ و حمایت‌‌ شـاهان صـفوی، بـه‌خصوص شاه عباس‌ اول‌، آثار‌ بسیار زیبا و جاودانه‌ای از پارچه‌های‌ زری‌ بافته‌ شـد و ایـن هنر یکی از شاخص‌های هنری این‌ دوره گردید. در این دوره درخشان، هنر زری بافی چنان رونق یافت که شهرت پارچه‌های ایرانی سراسر دنیا را فراگرفت. تولید پارچه‌های زربفت با طرح‌های گوناگون و رنگ‌های متنوع به بالاترین سطح رسید و نقوش بسیار زیبایی از تصاویر حیوانات‌، پرندگان‌، گل و گیاه‌، گل و مرغ و اسلیمی بر پارچه‌های زربفت بافته شد که با خطوط نسخ و نستعلیق تزیین شدند. این نوع پارچه‌ها جنبه مصرف عام نداشت و معمولاً جهت لباس بزرگان به‌کار می‌رفت و به علت زیبایی و ارزشی که داشتتند اغلب از طرف دولت مردان صفوی به عنوان هدیه و خلعت برای بزرگان سایر کشورهای جهان فرستاده می‌شد. پس از این دوره، این هنر دچار رکود شد. قدیمی‌ترین زری باقی‌مانده از این دوره در نزدیکی آرامگاه بی‌بی شهربانو در قبر یکی از بزرگان سلجوقی کشف شده است.

زری بافی صفوی

دوره قاجار (قرن دوازدهم هجری) انواع مختلفی از پارچه زربفت مانند زربفت اطلسی، زربفت دارایی و پارچه‌های مخمل زربفت در مراکز مختلف تهیه می‌شد. چنان‌چه در بافت زربفت مرغوب از گلابتون با روکش فلز طلا و نقره استفاده می‌شد که به دلیل قیمت گران، خاص طبقه اشراف و درباریان بود؛ ولی پارچه‌های زربفتی نیز با الیاف گلابتون که روکش آن‌ها از فلزات ارزان قیمت بود بافته می‌شدند که مورد استفاده عموم قرار می‌گرفتند. نوعی مخمل زربفت عنابی با گل و ساقه‌های بلند طلایی در کاشان بافته می‌شد و خاص دربار بود. در دوره قاجار پارچه‌های زربفت به‌ویژه زربفت دارایی بسیار نفیس بود.

زری بافی قاجار

در دوران پهلوی استاد محمد خان نقش‌بند این هنر را دوباره زنده کرد و پس از وی فرزندانش راه پدر را ادامه دادند. در این دوران نیز به‌دلیل نیاز برای لباس‌های زربفت چه برای پوشش و چه برای هدیه دادن، بار دیگر پارچه‌های زربفت رونق گرفت به‌ویژه زمان تاج‌گذاری که لباس‌های دربار از این پارچه‌ها بافته می‌شدند. در اوایل دوران پهلوی هنر زری بافی بجز خانه‌های سنتی کاشان، یزد و اصفهان در جای دیگری وجود نداشت تا اینکه با گشایش مدرسه صنایع مستظرفه یکی از استادان بزرگ این رشته به‌نام محمد طریقتی از کاشان به تهران منتقل شد و این رشته هنری که رو به نابودی می‌رفت را در شرایط سخت گسترش داد و شاگردان زیادی را تربیت نمود.

زری بافی ایران

پارچه زری چیست؟

در منابع معتبر پارچه زری را پارچه‌ای بافته شده از زر می‌دانند که تار و پود آن از ابریشم و الیاف گلابتون بافته شده است. گلابتون نخی است که با نوار باریک از جنس طلا، نقره و یا از نقره با روکش طلا به صورت مارپیچ ساخته شده است.

در لغت نامه دهخدا زری عبارت است از پارچه‌های زربفت که پودهای آن طلاست. به طور کلی به پارچه‌ای که در بافت آن الیاف فلز طلا و نقره که در اصطلاح به آن گلابتون می گویند، به کار رفته باشد، زری یا زربفت می‌گویند.

شاردن زربافت را اینگونه شرح می‌دهد: ایرانی‌ها آن را زربافت می‌نامند، صدها نوع ساده، دورو و مخملی نیز دارد. مخمل‌های زری که در ایران بافته می‌شوند، بسیار زیبا هستند. امتیاز خاص این پارچه‌های زیبا آن است که گویی تا ابد دوام می‌آورند و اینکه زر و سیم این پارچه‌ها همان‌قدر با دوام است که تارو پودشان همواره درخشش و رنگ خود را حفظ می‌کنند.

در واقع همه بافت‌هایی که الیاف زر (گلابتون) دارند زربفت نامیده می‌شوند. اصطلاح زربفت برای پارچه‌هایی است که الیاف فلزی در بافت آنها به کار می‌رود و پارچه‌های زر دوزی (رودوزی زر) را در بر نمی‌گیرد. در واقع زری پارچه‌های ابریشمی است که با دستگاه زری بافی و به روش مخصوص بافت زری بافته شده باشد. به‌دلیل استفاده از ابریشم در تارو پود این نوع بافته‌ها باگذشت زمان نه تنها درخشندگی خود را از دست نمی‌دهند بلکه حتی با شست و شو درخشان‌تر و لطیف‌تر می‌شوند.

زری بافی ایران

آیا پارچه‌هایی که فاقد الیاف زر هستند نیز زری نامیده می‌شوند؟

در گذشته زری‌هایی بافته می‌شد که اصلا در آنها گلابتون به‌کار نرفته بود ولی باز آن را پارچه زری می‌دانستند. اگر پارچه ابریشمی به روش زری بافته شود یک زری است حتی اگر زر نداشته باشد. بافته‌ای که همه ویژگی‌های فنی زری مثل نوع بافت، نوع الیاف، لطافت، زیبایی، ظرافت و ... به غیر از الیاف زر را دارد در گروه پارچه بافی زری قرار می‌گیرد. پارچه زری ویژگی‌های خاص خود را دارد و دارای ظرافت بسیاری است. بنابراین می توان چنین گفت که هر پارچه ابریشمی که به روش زری با دستگاه زری بافی بافته شود یک پارچه زری است.

هرچند زری هنری منسوب به زر است، علت اینکه آن را به زر نسبت داده اند، تنها استفاده از الیاف زر در پود آن نیست بلکه پارچه زری به این دلیل منسوب به زر است که همچون زر ارزشمند گرانبها و زیباست. از گذشته های دور تا به حال این بافته را زری می نامند چون ارزشی چون زر دارد. ظرافت، لطافت، دوام، زیبایی، رنگهای متنوع رنگرزی گیاهی، اصالت طرح و نقش زری، شیوه بافت، دقت در بافت و سختی‌های بافت این پارچه و کاربردهای متفاوت سبب شده که این بافته زری نامیده شود.

زری بافی ایران

چند درصد زری از الیاف گلابتون بافته می‌شود؟

زری یا‌ زربفت‌ به پارچه‌ای اطلاق می‌شود که در‌ بافت آن الیاف فـلز‌ طـلا‌ یا نقره به کار رفته‌ باشد‌. این‌ الیاف را در اصطلاح گلابتون می‌گویند. گـلابتون نـخ‌ ابریشم بسیار ظریف است‌ که‌ بر دور آن رشـته نـازکی‌ از‌ فـلز‌ طلا یا نقره‌ پیچیده‌ شده باشد.

مـعمولا مـقدار‌ طلای‌ این رشته‌ها دو تا سه درصد است. اما در گلابتون‌های بعضی از زری‌های دوره صفوی تـا‌ پنجاه درصد هـم طلا به کار رفته اسـت‌. عـلاوه‌ بر پارچـه‌های‌ زربـفت‌ کـه‌ در بافت آنها نخ‌ گلابتون به کـار مـی‌رود، از این الیاف و همچنین ملیله و نقره جهت‌ زری دوزی بر روی‌ پارچه‌ که یک نـوع دوخـته‌دوزی است، استفاده‌ می‌شود‌. ملیله‌ رشته‌ بـاریک‌ نقره‌ای یا طلایی‌‌ اسـت‌ کـه داخل آن مجوف است و با آن روی پارچـه و یـا اشیاء دیگری نقش‌اندازی می‌کند.

گلابتون

در بافت زری چله یا تار آن از ابریشم خالص است و پودهای آن ابریشم رنگی و یکی از پودها نخ گلابتون (طلا) است که می‌تواند زرین یا سیمین باشد. فقط نخ طلا تعین کننده درصد نفیس بودن این پارچه‌های گرانبها نبوده و عوامل دیگری همچون لطافت، ظرافت، طرح و نوع نقش نیز تعیین کننده است.

اما تفاوت‌ نخ‌ گلابتون‌ و نقره در ظرافت آن است. یعنی اگـر‌ الیـاف‌ باریک‌ باشد‌ به‌ طوری‌ کـه از سـوراخ سـوزن‌ بگذرد گلابتون نـام دارد و اگـر پهن باشد نقره نـامیده‌ مـی‌شود. گفتنی است که از نقره صرفا جهت دوخته‌دوزی‌ روی پارچه استفاده می‌شود در‌ صورتی که از الیاف‌ گـلابتون عـلاوه بر دوخته‌دوزی در بافت پارچه‌های‌ زربفت هـم اسـتفاده می‌شود.

بافت پارچه زری‌

اطـلاق یـک عـنوان کلی به نام زری یـا زربفت بر گروهی از پارچه‌ها که از‌ نظر‌ لطافت و ظرافت ظاهری با یکدیگر متفاوت هستند، هـمیشه جای سوال دارد و بـرای پاسـخ باید بـا شـیوه بافت ‌زری و نوع الیاف‌ آن‌‌ آشنا شد. هنوز کارگاه‌های زری‌بافی و هنرمندان این فن که در چـند کـارگاه سـنتی در تهران و اصفهان مشغول کار هستند. ایـن هـنرمندان‌ خـوشبختانه هـنوز پارچـه‌های‌ زری‌ را به شیوه سنتی و با دستگاه‌های چوبی زری‌بافی یا نقشه بندی می‌بافند. دستگاه‌های‌ زری‌بافی معمولا مرکب از ابزار و آلات چوبی است که به‌ سبک بسیار ساده و معمولی‌ ساخته‌ شده است. با هـر‌ دستگاه‌ دو نفر کار می‌کنند، یک نفر بافنده و دیگری که‌ در اصطلاح به او (گوشواره‌کش) می‌گویند و کار او هدایت‌ نقشه کار به طرف بافنده زری است.

دستگاه زری بافی

انواع پارچه زری

1- زری دارایی باف

زربفتی که تار آن تماماً از ابریشم و پودها از ابریشم و الیاف گـلابتون اسـت. در‌ این نوع، تعداد الیـاف‌ گـلابتون بیشتر از الیاف ابریشم است و به همین جهت‌‌ این نوع زری سنگین‌ و کمی‌ خشن است که به دلیل زیاد بودن نخ‌های گلابتون در بافت می‌باشد.

2- زری اطلس باف

در نـوع دوم پارچه‌های زربفت، تارها از ابریشم‌ بوده‌ و نخ‌های پود همانند نوع اول از ابریشم و گلابتون‌ است ولی بر عکس نوع اول، الیاف ابریشم بیشتری از الیاف گلابتون دارد. این نوع زری بسیار لطیف و ظریف بوده که اگر‌ کـسی‌ بـا نحوه بـافت آن آشنا نباشد ممکن است آن را با پارچه تمام ابریشم اشتباه کند.

3- زری‌ لپه باف پشت کلاف

سومین زری از نـظر نـوع و مـیزان الیاف ابریشم و گلابتون‌ شبیه نوع دوم است ولی روش بافت آن متفاوت است. بافت آن به ترتیبی صورت می‌گیردکه الیاف پود در پشت پارچه متمرکز و مشخص بوده، دقـیقا مـانند پشـت‌ پارچه‌هایی است که گلدوزی می‌شوند و اگر کسی با این نوع‌ بافت‌ آشنایی‌ نداشته‌ باشد آن را با پارچـه‌ گلدوزی‌ شده‌‌ اشتباه می‌گیرد. در بافت‌ پارچه، تـارها زمینه و متن را تشکیل مـی‌دهند و نـقوش به‌‌ وسیله پودها‌ ایجاد می‌شود.

4- زری مخمل باف

این نوع زری به پارچه‌های مخمل زربفت گفته می‌شود. پارچه مخمل علاوه‌‌ بر‌ تار و پود پرز نیز دارد. در این نوع بافت‌، تارها و پرزها عموماً از ابریشم و پودها از الیاف گلابتون‌‌ بوده‌ و به‌ نحوی بافته می‌شود کـه نقوش حالت گرد نسبت‌ به زمینه‌ پیدا می‌کنند. لازم به یادآوری است که بافت‌ مخمل نیز درایران قدمتی طولانی دارد و مرکز اصلی‌ تهیه آن‌ بخصوص‌ از‌ قرن نهم هجری به بعد شهر کاشان‌ است.

به‌طور کلی چهار‌ نوع‌ زری توسط هنرمندان رشته زری، بافته می‌شود. البـته ایـن تفاوت صرفاً در مورد نحوه به کارگیری‌ نخ‌های گلابتون و میزان آن در بافت است که این میزان، تأثیر بسزایی در لطافت و یا خشن بودن‌ پارچه‌ زربفت‌ دارد‌. ذکر این مطلب نیز لازم است که تـارها در پارچـه‌های زری، یکسان و تماماً از الیاف ابریشم و پودها‌ از دو الیاف تشکیل می‌شود. الیاف ابریشم و الیاف‌ گلابتون و تفاوت در‌ نحوه بافت‌ انواع پارچه‌های زربفت‌ صـرفاً در مـیزان به ‌‌کارگیری‌ نخ‌های پود، یعنی در کم و زیاد بودن ابریشم و گلابتون است.

امروزه فقط در کارگاه زری بافی سازمان میراث فرهنگی در کشور تهران، هنرستان هنرهای زیبای اصفهان و میراث فرهنگی کاشان نمونه‌هایی از انواع زری و مخمل بافته می‌شود.

منابع

  • آنتونی، ولش، شاه عباس و هنرهای اصفهان، ترجمه: احمد رضا تقا، تهران، فرهنگستان هنر، 1385.
  • دهخدا، علی اکبر، لغت نامه، تهران، دانشگاه تهران، 1373.
  • دهقانی، روح الله، زری بافی در گذر زمان.
  • ذکاء، یحیی، غیاث نقش‌بند، نشریه هنر و مردم ،شماره اول، آبان 1341‌.
  • روح فر، زهره، زری بافی ایران، مجموعه مقالات نخستین همایش ملی ایران شناسی، تهران، مرکز اسناد و مدارک علمی-پژوهشی ( بخش اسلامی موزه ملی ایران)، 1381.
  • --------، نگاهی به پوشاک زری بافی دوره صفوی، کتاب ماه هنر، بهمن و اسفند 1378، شماره 17 و 18
  • صادقیان، حمید، نیکونژاد، محبوبه، مروری بر بافت پارچه زری در ایران، مجموعه مقالات نخستین گردهمایی گنجینه‌های از یاد رفته هنر ایران، جلد دوم، به کوشش مهدی مکی نژاد، موسسه تالیف و ترجمه نشر اثار هنری، زمستان 1388.
  • کریم‌زاده تبریزی، محمد علی، احوال و آثار نقاشان قدیم‌ ایران، جلد دوم، لندن، 1374
  • کیان، مریم، نظری اجمالی بر پارچه های ایرانی، مجله رشد آموزش هنر، دوره چهارم، یک، 1385.
  • وولف، هانس، صنایع دستی کهن ایران، ترجمه سیروش ابراهیم زاده ، تهران، انتشارات و آموزش انقلاب اسلامی، 1372.


شما هم می توانید در مورد این مطلب نظر بدهید.

برای ثبت نظرات، نقد و بررسی شما لازم است ابتدا وارد حساب کاربری خود شوید.