میناکاری هنر درخشان ایرانی

میناکاری هنر درخشان ایرانی

میناکاری هنر آمیختن آتش و خاک با رنگ‌های پخته و درخشان است. این هنر زیبا در تاریخ هنر ایران یکی از صنایع دستی مهم بوده و پیشینه‌ای طولانی دارد. این مقاله با معرفی هنر میناکاری شما را با این صنایع دستی ایرانی آشنا می‌سازد.


هنر میناکاری نقاشی و تزیین فلزات مختلف به‌وسیله رنگ‌های لعابدار مخصوص است که در چندین مرحله با حرارت متفاوت پخته و ثابت می‌شود. سابقه این هنر به 1500 پیش از میلاد می‌رسد و ظهور آن بر روی فلز در طول سده ششم تا چهارم پیش از میلاد و پس از سال 500 پیش از میلاد مشاهده می‌شود. نفیس ترین آثار میناکاری بر روی طلا اجرا می‌شود.

میناکاری اصفهان

تاریخچه

سابقه میناکاری در ایران به هزاره دوم قبل از میلاد می‌رسد. این هنر از ایران آغاز شده و به سایر نقاط جهان راه یافته است. قدیمی‌ترین نمونه میناکاری در ایران بازوبند طلای میناکاری شده متعلق به دوران هخامنشی است که در موزه ویکتوریا آلبرت نگهداری می‌شود. نمونه‌ای دیگر بشقاب نقره‌ای زراندود است که برخی قسمت‌های آن با مینا تزیین شده و نمونه دیگر قسمتی از تنگ میناکاری شده روی طلا به ارتفاع 3/11 سانتی‌متر که هر دو متعلق به دوره ساسانی است. از دوره سلجوقی نیز در موزه ایزبورک، یک بشقاب برنزی با مینای چند رنگ با تصویر انسان، حیوان و پرنده وجود دارد. در دوره تیموری تجملات هنر مینا هم متداول شد و این هنر بر روی چهلچراغ‌ها و جعبه‌ها و نظایر آن استفاده شد. ترکیب طلا و جواهرات مینا در این دوره بسیار رواج داشته و ظروف را نیز اینگونه تزیین می‌نمودند.

شیوه میناسازان دوره صفوی نقش‌های اسلیمی و گل بود؛ البته هنرمندان این دوره اغلب از رنگ قرمز استفاده نمی‌کردند. نقوش یک نمونه زیبا از میناکاری دوره صفوی، خنجری در موزه آرمیتاژ روسیه است. در دوره قاجار بوته‌سازی رواج یافت و رنگ قرمز به هنر میناکاری راه یافت. در این دوره ظروف طلای میناکاری و مرصع بسیاری می‌ساختند که جنبه هنری داشت و انواع زیورآلات و اشیاء دیگر نظیر سرقلیان، گلاب‌پاش، عطردان و لوازمی نظیر تخت و صندلی و همچنین تزیین ضریح و در ورودی برای اماکن مقدسه ساخته شده است. در این دوره چهره پادشاهان و شاهزادگان را نیز میناکاری می‌نمودند. میناکاری در دوره قاجار بیشتر بر زمینه‌های برجسته فلزاتی به‌کار می‌رفت که با سنگ، عاج جواهر تزیین می‌شد.

میناکاری قاجار

اصول میناکاری

اصول هنر مینا بر پایه تزیین فلزاتی نظیر طلا، نقره، مس، ورشو، آهن و برنج با رنگهای مینایی است. رنگ‌های مینایی همان اکسیدهای فلزی بوده که با مواد شیشه‌ای مخلوط شده و پس از قرار گرفتن بر روی فلز در کوره پخته می‌شوند. میناکاری بر روی کاشی، سرامیک و شیشه نیز انجام می‌گیرد.

لعاب و رنگ‌های مینایی

لعاب مینا ماده‌ای است سخت و شیشه مانند که علاوه بر اینکه در میناکاری مورد استفاده قرار می‌گیرد بلکه در سفال نیز از آن استفاده می‌شود. رنگهای مینایی، رنگهای آتشین یا نسوزی هستند که ترکیبی از مواد مختلف به‌دست می‌آید. در زیورآلات از طلاکاری نیز استفاده می‌گردد. برای طلاکاری باید از شمش طلا استفاده نمود که در تیزاب سلطانی حل می‌شود سپس تیزاب آنرا خارج نموده و با روغن تربانتین مخلوط کرده که پس از قرار گرفتن در کوره روغن آن می‌سوزد و فلز طلای براق بر روی فلز باقی می‌ماند. در مینا از رنگ‌های آبی، بنفش، زرد، سیاه، سبز و قهوه‌ای بیشتر استفاده می‌شود. 

انواع مینا

شیوه‌های متداول ساخت و پرداخت مینا، عبارتند از مینای خانه‌بندی (حجره بندی)، مینای نقاشی و مینا با زمینه حکاکی

1- مینای خانه بندی

در مینای خانه‌بندی یا مینای حجره‌ای، نقش اصلی با مفتول‌های نازک فلزی که معمولا از جنس برنج است روی سطح فلز به وسیله لحیم نقره ثابت شده و طرح به صورت حجره در می‌آید و داخل آن با رنگ‌های مینایی پر شده و در کوره پخته می‌شود. برای جلوگیری از سیاه شدن مفتول‌ها پیش از قرار دادن در کوره، روی آن را با رنگ شیشه‌ای بی‌رنگ می‌پوشانند و سپس داخل خانه‌ها را با مطابق با طرح با لعاب‌های رنگی پر کرده و در کوره حرارت می‌دهند.

مینای خانه بندی

2- مینای نقاشی

در مینای نقاشی ابتدا زمینه فلز را با رنگ مینایی سفید یا اکسید قلع می‌پوشانند و سپس در کوره می‌پزند. این مرحله تا سه بار انجام می‌گیرد که آن را سفیدکاری می‌نامند. پس از این مرحله، شیء برای نقاشی آماده است.

روش‌های مینای نقاشی

در روش اول رنگ‌های پودری با آب و گلیسیرین مخلوط شده و سپس نقش دلخواه را به شیوه نقاشی آبرنگ به تصویر می‌کشند. در روش دوم بجای آب و گلیسیرین آنرا با عصاره جوهر کاج یا جوهر اسطوخودوس آمیخته و به شیوه نقاشی رنگ روغن نقاشی می‌کنند. در پایان این مراحل روی شیء میناکاری شده را با مینای بسیار شفاف لعاب داده و مجدداً در کوره می‌پزند. در مینای نقاشی اگر بخواهند نقوش نقاشی شده برجسته باشد ابتدا طرح مورد نظر قبل از مرحله سفیدکاری روی فلز منتقل شود و به روش حکاکی و قلمزنی روی آن کار شده و زمینه فرو رفته و نقوش برجسته باقی می‌مانند. در مرحله آخر پس از سفیدکاری نقوش نقاشی می‌شود. بر روی اشیا کوچک مانند زیورآلات، طرح ابتدا روی شیء نقش می‌بندد و در مورد اشیا بزرگتر که ممکن است از تکرار یک نقش تشکیل گردد، ابتدا نقش اصلی سوزن‌کاری شده و روی شیء قرا می‌گیرد سپس با گرده زنی نقش را منتقل می‌کنند. سطوح داخلی اشیایی مثل گلدان، تنگ، کاسه و امثال آن که نقش ندارد و همچنین سطح زیرین ظروف با لعاب سفید پوشانده می‌شود.

میناکاری آقاجانی

موضوعات مینای نقاشی

موضوعات انسانی: پرتره یا چهره نگاری، شمایل نگاری، مجالس بزم، بارعام، نبرد پهلوانی، چوگان و شکارگاه
موضوعات گیاهی: گل و بوته، گل و مرغ، اسلیمی و ختایی، نقوش تلفیقی
موضوعات حیوانی: نقش پرندگان، نقوش حیوانی

3- مینای حکاکی

در مینا با زمینه حکاکی و قلم‌زنی ابتدا نقش مورد نظر حکاکی و قلم‌زنی شده؛ سپس روی آن با لعاب‌های رنگین شفاف پوشانده می‌شود. به‌علت شفاف بودن لعاب، هر قسمت از نقش که فرورفته باشد قشر لعاب در آن ضخیم‌تر و در نتیجه پررنگ‌تر شده و رنگ، حالت سایه روشن پیدا می‌کند. در این نوع میناکاری بیشتر در طلاسازی‌ها و جواهرسازی‌ها با طلا و نقره کاربرد بیشتری دارد.

میناکاری در دوره معاصر

مهمترین مرکز میناکاری در ایران شهر اصفهان است. رواج هنر میناکاری در این شهر در سال 1310 اتفاق افتاد و تا 30 سال بعد توسط استاد شکرالله صنیع‌زاده ادامه یافت. یکی از شاگردان او استاد غلامحسین فیض الهی از میناکاران دوره دوم است. از استاد صنیع‌زاده آثار گوناگونی در قالب تابلوهای بزرگ و برجسته مینایی، تقویم، ساعت، بشقاب‌های دیواری، گلدان، جعبه قرآن، تمثال حضرت علی(ع) و یک اثر فاخر از تمثال حضرت عیسی در آغوش مریم که از نظر نوع نقاشی و میناسازی از بی‌نظیرترین آثار مینایی جهان است؛ وجود دارد. از دیگر هنرمندان برجسته مینا می‌توان از ابراهیم زرقونی، غلامحسین فیض اللهی، حسین هنردوست و مریم شیخ مهدی نام برد. در حال حاضر «مینای خانه‌بندی» رونق چندانی نداشته و امروزه آثار تولید شده با این روش کمتر از مینای نقاشی است.

میناکاری اصفهان

امروزه برندهای معتبری همچون برند آترین اصفهان توانایی تولید آثاری خاص و منحصر به فرد را داشته و از برندهایی است که سابقه درخشانی در تولید محصولات میناکاری مرغوب باکیفیت بالا را دارد. برند معتبر آقاجانی با تولید محصولات مس و مینا محصولاتی تولید می‌نماید که قسمتی از بدنه میناکاری شده و مس مورد استفاده در این محصولات ضخامت و گرم بالایی دارد. این ظروف دارای لایه‌ای محافظ با پلی‌استر است که آن را از آسیب‌های احتمالی حفظ می‌نماید. زیورآلات مس و مینا برند مهسا نیز با تولید محصولاتی مدرن توانسته است آثاری زیبا و منحصر به فرد را با هنر میناکاری تولید نماید. محصولات میناکاری بیشتر را در فروشگاه چونک ببینید.

زیورآلات میناکاری

منابع

  • اسلامی، مونا؛ رهنمون، پوپک، میناکاری روی فلز، تهران، انتشارات سمت، 1391.
  • پوپ، آرتور ابهام، سیری در هنر ایران، ترجمه نجف دریابندری، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی، جلد اول، 1389.
  • دهخدا، علی اکبر، فرهنگ دهخدا، تهران، موسسه انتشارات و چاپ دانشگاه تهران، جلد دوم، 1374.
  • رحیمی، طیبه، میناکاری فلزی و نگرشی بر تکنیک‌های اجرایی آن در ایران عصر قاجار، تهران، مطالعات ایرانشناسی، تابستان 1396.
  • شریف زاده، سید عبدالمجید، مینا نقش و آتش، مجله ماه و هنر، دوره دوم، سال پنجم، خرداد و تیر 1381.
  • شیمل، آنه ماری، در قلمرو خاندان مغول، ترجمه فرامرز نجد سمیعی، تهران، انتشارات امیرکبیر، 1386.
  • فریه. ر، دبلیو، هنرهای ایران، ترجمه پرویز مرزبان، تهران، انتشارات فرزان، 1374.
  • عطاری و جمعی از نویسندگان، بازشناسی هنرهای سنتی-اسلامی هنر مینا، تهران، انتشارات پژوهشگاه فرهنگ هنر ارتباطات، 1390.
  • هنرفر، مونا، رهنمون، پوپک، میناکاری روی فلز تهران، انتشارات سمت، 1391.


شما هم می توانید در مورد این مطلب نظر بدهید.

برای ثبت نظرات، نقد و بررسی شما لازم است ابتدا وارد حساب کاربری خود شوید.