ترمه شاهکار اصیل ایرانی

ترمه شاهکار اصیل ایرانی

در میان صنایع دستی، نساجی و بافت به دلیل اینکه نقش تن‌پوش را برای بشر دارد، دارای اهمیت بسیاری است. ترمه ایران از فاخرترین منسوجات مورد استفاده از گذشته تا امروز بوده و قدمتی دیرینه دارد. در این مقاله با ترمه و بافت آن آشنا شوید.


تاریخچه ترمه بافی در ایران

شروع ترمه بافی در ایران به اوایل دوره صفویه می‌رسد؛ هر چند برخی عقیده دارند که زادگاه اصلی ترمه، قلب آسیای مرکزی و ارتفاعات کشمیر است. پژوهشگران در مورد خاستگاه ترمه، نظریه‌های متفاوتی ارائه دادند برخی آن را کشمیر و عده‌ای ایران می‌دانند. نقل شده است؛ شاهزاده‌ای که به عنوان گروگان در دربار تیمور به سر می‌بُرد این هنر را از ایرانیان فرا گرفت و به کشمیر انتقال داد. همچنین می‌گویند هنر ترمه بافی به وسیله بافندگانی که در قرن 9 هجری از ایران به کشمیر رفتند، در آن دیار رواج یافت. در تاریخ کشمیر نیز نوشته اند: "منسوجات پشمی کشمیر اصل بیگانه دارند واینک کشمیری‌ها آن را می‌بافند".

این هنر در دوره شاه عباس صفوی به اوج شکوفایی و تکامل خود دست یافت و به یکی از محصولات صادراتی ایران تبدیل شد. در عکس‌ها و نقاشی‌های بجا مانده از دوره قاجار و سده نوزدهم می‌توان یافت که پارچه‌های ترمه بیشترین کاربرد و استفاده را داشتند.

بافندگی در اواخر قرن نوزدهم و آغاز قرن بیستم اتوماتیک شد. با ورود دستگاه ژاکارد، برای بافت ترمه که از سال 1342 در استان یزد رایج شد، تاثیر عمیقی بر ساختار منسوجات ترمه دستی وارد آمد و این امر سبب منسوخ شدن این فرآورده دستی، که روزی مُعرف هنر و صنعت بافندگان یزدی بود، گردید؛ همچنین باعث شد تعداد دستگاه‌های بافت که قبل از ورود ماشین‌های بافندگی بالغ بر 300 دستگاه بود، در سال 1350 به 80 عدد برسد.

ترمه

ترمه نوعی پارچه نفیس است که معمولاً از الیاف کُرک، پشم یا ابریشم و با نقوش تزئینی که بیشتر بته‌جقه است، تهیه می‌شود. ترمه را به صورت تِرمَه نیز ذکر کرده‌اند و آن را معادل شال کشمیری دانسته‌اند. در فرهنگ دهخدا آمده است که ترمه پارچه پشمی یا کرکی مخصوصی است که در شهرهای ایران به ‌ویژه در کرمان و مشهد و خلخال بافته می‌شود. ترمه برای پالتو و لباس‌های زمستانی به‌کار می‌رود و دارای رنگ‌های متعدد و گل و بوته است. آنچه در خصوص این پارچه بسیار ظریف می‌توان گفت این است که ذوق و سلیقه و ابتکار ایرانیان در ظرافت بافت، جنس و طرح‌های خیال انگیز آن در جهان کم نظیر است.

کاربرد استفاده از ترمه در ایران

در دوره قاجار جلدی را که روکش مقوای آن از ترمه بود و بیشتر برای جلد بیاض‌های دعاها به‌کار می‌رفت را «جلد ترمه‌ای» می‌گفتند. در دوره صفویه اهمیت زیادی به تولید و استفاده از ترمه داده شده به نحوی که در دوره شاه عباس کبیر، این هنر به اوج شکوفایی خود رسید. این پارچه نفیس در گذشته به‌عنوان لباس اشراف و ثروتمندان مورد استفاده بود و به کشورهای دیگر نیز صادر می‌شد. ‌ترمه در زمان‌ گذشته، مصارف متنوع و گوناگونی داشته است که از جمله می‌توان دوختن لباس‌های فاخر و اشرافی، پرده، جانماز و خلعتی را نام برد. از ترمه، پرده، بقچه، روسری، شال گردن، سجاده و سوزنی نیز تهیه می‌کردند و در مراسم عروسی هدیه‌ای نفیس به شمار می‌رفت.

ترمه قاجار

با بررسی نگاره‌های موجود در دوره قاجار بیشترین کاربرد استقاده از ترمه در لباس های فاخر زنان و مردان است. البته ترمه در دوره قاجار کاربرد‌های تزیینی نیز داشته است، روتختی، رو مجمعی، رومیزی، انواع بقچه‌های حمام، کیف ، پرده و سجاده و غیره. در نقاشی‌های دوره قاجار نقش ترمه و کاربرد استفاده زیاد از آن کاملاً مشهود است.

ترمه قاجار

امروزه از این پارچه به عنوان پارچه مبلمان، پشتی و رومیزی هم استفاده می‌شود. مصرف‌کنندگان این پارچه در گذشته بیشتر رجال، اشراف و پادشاهان بودند، اما امروزه متقاضیان آن اقشار متوسط و بالای جامعه هستند که آن را به عنوان هدیه در عروسی‌ها، اعیاد و مراسم رسمی و خانوادگی به یکدیگر هدیه می‌دهند. آغاز بافت ترمه را به شهر کرمان نسبت می‌دهند که بعدها این صنعت در شهر یزد نیز توسعه یافته است.

بافت ترمه

در گذشته ترمه‌بافی به عنوان صنعتی دستی مطرح بود و بافندگان آن به انگشتان باریک و ظریفی نیاز داشتند تا طرح‌های ظریف و پیچیده‌ای ببافند. به‌تدریج در شیوه بافت آن تغییراتی ایجاد شد. بافنده‌ای به نام"رضا ترک"، از طراحان ترمه یزد، بافت ترمه با ماکو را عرضه کرد و ترمه‌های تولید شده به ترمه «رضا ترکی» معروف شدند که طرح آن‌ها بته‌های بزرگی داشت. نقش اصلی در شال‌ترمه‌های ایرانی بته‌جقه (سرو خمیده) است.

معمولا ترمه را از پشم و ابریشم می بافند اما پشم سفید رایج ترین پشمی است که در بافت ترمه مورد استفاده قرار می‌گیرد زیرا می‌توان آنرا با هر رنگی که دلخواه است رنگ آمیزی نمود. پشم ترمه باید مرغوب باشد و الیاف بلندی داشته باشد نحوه آماده کردن، ریسیدن و رنگ و بافتن پشم در قرن 16 میلادی در ایران پیشرفت زیادی کرد. دوره شاه عباس صفوی را می‌توان دوران اوج و شکوفایی صنعت ترمه بافی عنوان کرد، به دلیل اینکه شاه عباس طراحان برجسته‌ای را از چین و ارمنستان به ایران دعوت کرد تا هنر نوین خود را به ایرانیان تعلیم دهند به همین دلیل ترمه‌های آن زمان زیبایی و برجستگی خاصی پیدا کرد.

بعد از اینکه پشم‌ها به اندازه کافی سفید شدند، نوبت رنگ نمودن آن‌ها فرا می‌رسد که یکی از مهم‌ترین مراحل برای بافت ترمه است. رنگ‌هایی که مستقیم به‌کار برده شوند دوام و ثبات ندارند و رنگرزهای ایرانی برای رفع این مشکل، از موادی بنام دندانه استفاده می‌کردند. دندانه ماده شیمیایی معدنی است که توانایی جذب رنگ را در پشم افزایش می‌دهد. دندانه‌ها عبارتند از: زاج سفید، قلع، روی، کلر، سرب و سولفات‌های دیگر. پشم‌ها بیشتر به رنگ‌های عنابی، قرمز، سبز، نارنجی و مشکی، رنگرزی می‌شوند. رنگرزی پشم به وسیله رنگ‌های طبیعی و گیاهی صورت می‌گرفت. این رنگ از ریشه، تنه، برگ، گل، میوه و یا پوست گیاهان به‌دست می‌آمد.

انواع ترمه

انواع ترمه‌های ایرانی عبارتند از

1- شال چهارقدی

اندازه آن 50*50 بوده و برای روسری، رومیزی یا بقچه به‌کار می‌رود که در دو نوع لچک ترنج و گل‌دار است.

2- شال راه راه

الف) شال راه راه پهن
ب) شال راه راه باریک

3- شال اتابکی

این نوع ترمه از پشم بسیار لطیف بافته می‌شود. این ترمه قیمت بالایی داشته و برای دوخت لباس‌های فاخر استفاده می‌شده است.

4- شال بندی

نقشه آن شبیه لانه زنبور است و داخل هر خانه یک گل یا یک بته بافته می‌شود.

5- شال محرمات

به نوعی شال راه راه گفته می شود که پهنای راه‌های آن متفاوت است.

6- شال کشمیری

به انواع شال‌های بافت کشمیر گفته می‌شود که معروفترین آن نقش بته‌جقه، شاخ گوزنی، نقش درختی وشاه عباسی است. از این نوع ترمه برای دوخت لباس استفاده می‌شده است.

7- شال زمردی

این نوع شال زمینه نیلی با نقشه بته جقه و رنگهای بسیار زنده بخصوص رنگ سبز زمردی دارد.

8- شال امیری

این نوع شال بیشتر نقش بته جقه و شاخ گوزنی آن دیده شده است.

9- شال رضایی

این نوع ترمه نقشه آن تکراری نیست. گل‌های درشت دارد و به‌دلیل ظرافت در قطعات کوچک بافته می‌شود.

10- شال کرمان

به تمام شال‌های بافت کرمان گفته می‌شود.

11- شال یزدی

به ترمه‌هایی گفته شده که در یزد بافته می‌شوند. این ترمه‌ها یا راه راه هستند یا گل‌های شاه عباسی دارند.

نقش‌مایه‌های تزیینی ترمه

1- زیگزاگ

طرح متداول زیگزاگ، نمادی از امواج آب است که کاربرد آن در شال کشمیر نشان دهنده تأثیر هنرمندان ایرانی است و این طرح بر روی پارچه‌ها و بناهای معماری ایرانی هم دیده می‌شود.

2- مدالیون

یک ترنج دایره‌ای، لوزی یا بیضی شکل در مرکز وجود دارد و یک چهارم ترنج در چهارگوشه شال دیده می شود. این طرح در آثار ایرانی، به خصوص قالی، با نام لچک ترنج معروف است. طرح های دایره ای شکل را مدالیون یا ترنج می‌نامند که به عنوان قاب تزئینی به‌کار می‌روند.

3- نقوش گیاهی

هنرمندان ایرانی اهمیت زیادی به کاربرد نقوش گل‌ها و بوته‌ها می‌دادند و غالباً نقوش گیاهان و درختان را در کنار سایر موضوعات روی پارچه به کار می‌بردند. کاربرد آرایه‌های گیاهی روی شال‌ها با دقت و مهارت انجام شده و نقوش، با زیبایی و مهارت تمام به کاررفته‌اند. نقش گل‌ها گاهی به صورت یکسان و گاهی به صورت قرینه است. بافندگان در تزئین پارچه‌ها از نقش گل‌هایی نظیر نسترن، نیلوفر، سرخ، لاله و سایر انواع آن استفاده کرده‌اند.

4- نقوش هندسی

خطوط مورب، اشکال هندسی و زیگزاگ در تزئین شال‌ها به وفور به کار رفته‌اند. ازاشکال هندسی و قاب‌ها برای جداسازی نقوش و فضاها در سطح پارچه استفاده شده است. در بافت شال، کاربرد نقاط، انواع خط، اشکال دایره‌ای و ترنج‌هایی با اشکال گوناگونی که درون هر یک نقشی دیده می‌شود، بسیار متداول است. البته کمتر ترمه‌ای را می‌توان مشاهده نمود که فقط با اشکال هندسی تزئین شده باشد وغالباً سطح زمینه پارچه با اشکال انواع گیاهان تکمیل شده است. همچنین نقوشی مانند خطوط عمودی، خانه‌هایی به شکل مربع، مستطیل ساده افقی، عمودی و یا لوزی به کار رفته‌اند.

نقوش پر کاربرد ترمه

1- شاخ گوزنی

شاخ گوزنی به نگاره‌هایی اطلاق می‌شود که به صورت پیچ و خم‌هایی شبیه شاخ گوزن در پارچه ظاهر می‌شود. این نگاره عموماً به صورت تفکیک کننده فضاهای تزیینی در پارچه ظاهر شده و سرتاسر شال را تقسیم بندی می‌کند. هنرمندان نقش شاخ گوزن را همراه با نقوش تزئینی دیگری، مانند نقوش گیاهی به کار برده‌اند. در این حالت هنرمند بین جزئیات نقش هماهنگی ایجاد نموده تا توجه بر نقش شاخ گوزن بر سایر عناصر پارچه تأثیر نگذارد. بنابراین تصویر بته‌جقه با نقش شاخ گوزن همراه شده است. در این پارچه‌ها نقوش بته‌جقه به صورت نگاره اصلی در تزیین زمینه به‌کار رفته است. تأثیر از طبیعت که در هر دو نمونه متأثر از نقوش گیاهی و جانوری است، شیوه ساده کردن نقش‌ها و تجریدی بودن آن‌ها از مهم‌ترین شاخصه‌های هنرهای سنتی است.

ترمه شاخ گوزنی

2- بته جقه

نقش‌مایه‌هایی مانند بته گل (چندگل یا تک گل)، انواع بته‌جقه، ساقه‌های گردان و هم چنین اسلیمی‌ها نیز به کار رفته است. یکی از آرایه هایی که در طول هزاران سال در هنرهای ایرانی به کار رفته، نقش معروف به بته‌جقه است که درهنرهای ایران مانند قالی، قلمکار، مینیاتور، تذهیب و کاشی دیده می‌شود و از نقش‌مایه‌های اصلی در شال محسوب می‌گردد. در آثار هنری هند تا قبل از قرن 12 ه ق/ 18 م اثری از این نقش‌مایه به‌دست نیامده است. این آرایه که نقش مایه اولیه و اصلی ترمه است. اولین بار دردوره سلاطین مسلمان کشمیر، خصوصاً سلطان زین العابدین، در شال بافی کشمیر به‌کار رفته است. این سلطان طرح‌های تزئینی را از ایران به کشمیر برده است و صنعت شال بافی کشمیر هنگامی رونق گرفته که بافندگان ایرانی به کشمیر مهاجرت کرده‌اند. معمولاً درون بته‌جقه‌ها را با نگاره‌های گوناگونی مانند گل‌ها، اسلیمی‌ها و بته جقه کوچک تزیین می‌کنند. آثار نمایان نقش‌مایه بته در هنرهای ایرانی پیش از اسلام و بعد از آن فراوان است. شکل اولیه آن به صورت بال هما و سیمرغ در هنر هخامنشی دیده می‌شود. در دوره اسلامی نیزکاربرد آن گسترش یافته است، به‌نحوی که در دوره صفویه بر قالی‌های درباری دیده می‌شود.

ترمه بته جقه

3- محرمات

از دیگر نقوش مهم و پرکاربرد در تهیه شال، نقش محرمات است. طرح محرمات یکی از طرح‌های متداول در هنرهای سنتی ایران است که انواع و اقسام نقوش و حتی گاه خط و کتیبه درون فضای راه‌ها را تکمیل می‌کنند. این نقوش شامل راه‌هایی با پهناهای مساوی است. درون هر راه با نقش مایه‌های گیاهی وگل‌ها تزئین شده است که دارای واحد تکرار شونده می‌باشند.

شال محرمات

ترکیب‌بندی نقوش در انواع ترمه

1- واحد تکرار

طرح پارچه‌های ترمه دارای واحد تکرار شونده هستند و نقش گیاهان، گل‌ها و نقوش هندسی بیشترین نقوش به‌کار رفته در زمینه کار هستند. تکرار طرح‌ها یا در یک جهت یا در جهات مختلفی دیده شده و تکرار نقش‌مایه اصلی در این پارچه‌ها به وفور دیده می‌شود. این تکرارها منظم است و از الگوی خاصی تبعیت می‌کند.

2- استفاده از فرم

نقوش این پارچه ها بر مبنای اشکال هندسی، منحنی یا دایره‌ای مانند شکل گرفته است. سطوح پارچه‌های ترمه با تصاویری نقش شده‌اند که غالباً گیاهی هستند.

ترمه ایران در جهان شهرت بسیاری داشته و امروزه در شهر یزد زیباترین ترمه‌ها بافته می‌شود.

هر ترمه شناسنامه‌ای مخصوص دارد که روی خود پارچه اسم کارخانه بافنده و سال بافت، بر روی آن بافته شده است. در زمان‌های قدیم ترمه مانند فرش با دست بافته می‌شد. ولی امروزه به صورت نیمه صنعتی بافته می‌شود. اکنون کارگاه‌های دستی ترمه بافی در شهر یزد، جای خود را به بافت پارچه های بسیار ساده داده‌اند و ترمه بافان مشهور یزد، کارگاه‌های بافندگی دستی را به کارگاه‌های بزرگ ریسندگی و بافندگی تبدیل نموده‌اند. قبل از زوال این هنر، هر بافنده ترمه با دستگاه سنتی خود روزانه 10 تا 100 سانتیمتر ترمه می‌بافت، که البته مقدار بافت به مرغوبیت آن نیز بستگی داشت. مرغوبیت ترمه اصیل دستباف نیز به عواملی چون: هفت رنگ بودن، رنگ آمیزی یکنواخت و ثابت بستگی دارد.

منابع

  • آذرپاد، حسن و حشمتی رضوی، فضل الله، فرشنامه ایران، تهران: موسسه مطالعات وتحقیقات فرهنگی.
  • پرهام، سیروس، دستبافت‌های عشایری و روستایی فارس، ج 4، تهران: امیرکبیر.
  • _______، از سرو تا بته، فرش دستباف ایران، شماره 50 و 55 ، سال نهم، ص 49.
  • خلیل زاده مقدم، مریم و صادق پور،ابوالفضل، بررسی تطبیقی نقوش پارچه های صفوی و گورکانی، نگره، شماره 04، بهار، ص 96.
  • دهخدا، علی اکبر، لغت نامه، ج 3، تهران: مجلس شورای ملی.
  • دیماند، س.م.، راهنمای صنایع اسلامی، مترجم عبدالله فریار، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.
  • زکریایی کرمانی، ایمان، شال‌های ترمه کرمان، تهران: مؤسسه تألیف ترجمه و نشر آثارهنری متن.
  • شاه کشمیری، مختار، رسائل، رساله در فن شالبافی، تصحیح عبدالله عطایی، آیینه میراث شماره 11، ص 140.
  • شایسته فر، مهناز، نساجی یزد تداوم خلاقیت و ابتکار، کتاب ماه هنر، شماره 491.
  • طالب پور، فریده و خطایی، سوسن، تطبیق نقوش زربفت‌های گورکانی هند با زربفت‌های صفوی، باغ نظر، سال 3، شماره 100.
  • عناویان، رحیم و ژرژ، ترمه‌های سلطنتی ایران و کشمیر، ژاپن: موسسه انتشارات فرهنگستان هنر.
  • فریه، ر. دبلیو، هنرهای ایران، مترجم پرویز مرزبان، تهران: نشر و پژوهش فرزان.


شما هم می توانید در مورد این مطلب نظر بدهید.

برای ثبت نظرات، نقد و بررسی شما لازم است ابتدا وارد حساب کاربری خود شوید.