سفالینه های کلپورگان؛ قدیمی‌ترین سفال بومی ایران

سفالینه های کلپورگان؛ قدیمی‌ترین سفال بومی ایران

در میان دست‌سازه‌های بومی ، سفالینه‌ها دارای اهمیت خاصی هستند. سفال ماهیتی فناناپذیر داشته و با گذر زمان به خوبی باقی می‌ماند. سفال و سرامیک بومی از دست‌سازه‌هایی است که با توجه به نیاز محیط تولید شده و حاوی مولفه‌های بومی و فرهنگی است. این مقاله سفال بومی استان سیستان و بلوچستان، کلپورگان سراوان را مورد بررسی قرار می‌دهد.


امروزه در روستای کلپورگان واقع در قسمت جنوب شرقی استان سیستان و بلوچستان نزدیک پاکستان در 390 کیلومتری جنوب زاهدان و 26 کیلومتری جنوب شرق سراوان هنر سفالگری به‌دست زنان طایفه دهواری انجام می‌شود. این زنان سفالگر با دستان توانمند و ذهن خلاق خود سفال‌هایی کاربردی می‌سازند و در قالب یک شرکت تعاونی در محل حوزه سفالگری کلپورگان مشغول به‌کار هستند.

پیشینه سفالینه‌های کلپورگان

سفالگری در روستای کلپورگان از توابع شهرستان سراوان سیستان و بلوچستان قدمتی 5 هزار ساله دارد. زنان و دختران سفالگر این روستا به عنوان میراث‌دار این هنر به شیوه‌ای کاملا سنتی به خلق سفالینه‌هایی که در عین کاربردی بودن برای قوم بلوچ به‌خصوص روستای کلپورگان کارکردی هویتی پیدا کرده است. سفال‌های این منطقه با سفالینه‌های پیش از تاریخ به ویژه سفالینه‌های هزاره سوم پیش از میلاد که از حفاری مناطق مختلف سیستان و بلوچستان به دست آمده شباهت قابل توجهی دارد. هنرمندان کلپورگان سفال ما قبل تاریخ ایران را با سفالگری امروز پیوند می‌دهند. جی کلاگ در کتابی با عنوان سیری در صنایع دستی ایران به قدیمی‌ترین مناطق سه گانه ظهور سفالگری اشاره می‌کند که عبارتند از: شمال تایلند، سیستان و بلوچستان و ژاپن.

تکنیک و روش ساخت سفالینه‌های کلپورگان

زنان سفالگر کلپورگان با همکاری مردان روستا، خاک مورد نیاز خود از محلی بنام «مشکوتَک» که در ٢ کیلومتری روستا قرار دارد، انتقال داده و با خمیر نمودن این خاک اشیاء مورد نیاز و دلخواه خود را از گِل رُس می‌سازند. روش ساخت سفالینه‌ها کاملاً ابتدایی و بدون استفاده از چرخ با دست صورت می‌پذیرد. شیوه‌های ساخت سفال در این منطقه از سیستان و بلوچستان تکنیک‌های ساده دستی به صورت فشاری، انگشتی و فتیله‌ای است.

سفال کلپورگان

نقش اندازی بر روی این سفال‌ها با پودر سنگی بنام تیتوک صورت می‌گیرد. سفالگران کلپورگان تیتوک مورد نیاز را از کوه بیرِک در نزدیکی شهر زابلی فراهم می‌کنند. این سنگ نوعی سنگ منگنز بوده و رنگی که از آن به‌دست می آید قهوه‌ای است. روش کار به این صورت است که این سنگ را می‌سایند و به‌صورت دوغاب درمی‌‎آورند. سپس از آن برای نقاشی روی ظروف سفالی استفاده می‌کنند.

سفال کلپورگان

سفالگران زن روستا همچنان به روش فتیله‌ای یا به زبان محلی کوپل، بدون نیاز به لعاب، با نقوشی الهام گرفته از باورها و اعتقادات هزاران ساله سفال می‌سازند. تمام تولیدات سفالی پس از ساخت ده روز در معرض تابش آفتاب قرار می‌گیرد؛ تا کاملاً خشک شود. ظروف قبل از اینکه به کوره بروند به وسیله رنگ تیتوک رنگ آمیزی شده تا ظرف همراه با رنگ در یک زمان پخته شود. در کلپورگان کوره‌ها کاملاً ابتدایی و روباز است و با سوخت هیزم روشن می‌شود. نوع سوخت هیزم درختان فرسوده و بوته‌های بیابانی است. این کوره‌ها منطبق با شرایط روز تغییر کرده و با سوخت نفت کوره، امروزه در فضای بسته قرار گرفته است.

سفال کلپورگان

نوع خاص سفال تولید شده در روستای کلپورگان از نظر شکل و رنگ دارای اهمیت است. رنگ سفالینه‌ها قرمز روشن بوده و هر چقدر حرارت وارد شده به سفالینه‌های حاوی اکسید آهن بیشتر باشد، رنگ آن روشن‌تر می‌شود. ظروف و سفالینه‌های کلپورگان ظروف کاربردی شامل: پارچ، ظرف نگهداری مواد غذایی، گلدان، کاسه، بشقاب، مجسمه و اسباب بازی است. ضخامت این سفال‌ها بین نیم تا یک‌و‌نیم سانتی‌متر بوده که بستگی به کاربرد و اندازه ظروف دارد. فرم‌های ایستاده در این نوع سفال‌ها بیشتر دیده می‌شود.

نقوش سفالینه‌های کلپورگان

سفالگران کلپورگان با به‌کارگیری نقوشی ساده و هندسی با الهام از باورها و اعتقادهایشان همچنین طبیعت بلوچستان آثاری منحصر به فرد خلق می‌کنند. ویژگی‌هایی چون فرم‌های ساده و کاربردی عدم به‌کارگیری لعاب استفاده از مواد اولیه بومی و نقوش ابتدایی اما همراه با مفاهیمی قابل تامل بر قابلیت‌های این مرکز سفالگری در جنوب شرق کشور می‌افزاید. عناصر بصری مانند ریتم، تقارن، تکرار، تعادل، حرکت در شکل‌گیری نقوش سفالینه‌ها تاثیر به سزایی دارد به‌نحوی که موجب انسجام ساختاری نقوش شده در جایی به وحدت و در جایی به تکثر نقوش کمک می‌کند.

سفال کلپورگان

استفاده از خطوط زاویه‌دار شکسته در خلق نقوشی مانند خوشه گندم و بالوک در کنار فرم‌های منحنی و دایره‌وار نقش‌های تکوک گیلو، کبل، چتل و سرک بر زیبایی و تقویت بعد بصری آن می‌افزاید. وجود اجزای مشکوک در نقشها و تغییر در ساختار منجر به خلق نقوشی متفاوت در سفالینه‌های کلپورگان می‌شود که در جهت اهداف مدنظر سفالگر صورت گرفته و هرکدام بیانی خاص دارد. بیشتر نقوش در مسیر حرکت خود تغییر ساختار و موقعیت داده و نقشی جدید را خلق می‌کنند و گاه دو نقش با یکدیگر ترکیب می‌یابد و نقش جدید می‌سازد. منابع الهام‌گیری نقوش نیز طبیعت بلوچستان، گیاهان، جانوران و باورها و اعتقادات قوم بلوچ است. بهره‌گیری از فرم دایره در نقوش سفالینه‌های کلپورگان می‌تواند ناشی از روح زنانه هنرمندان خالق این نقش ها باشد چرا که طراحان این نقوش زنان هستند.

نقوش سفال کلپورگان

فرم‌های این ظروف تابع یک الگوی ساختاری تثبیت شده و پایدار است؛ اما شیوه‌های تولید ابتدایی نوعی حس فردیت به تک تک آثار می‌بخشد، فردیتی که تابع وحدتی ساختاری است. نقش در ساختار سفالینه‌های کلپورگان در کنار شکل ظروف و کاربرد آنها به عنوان یک شاخصه مهم در نظر گرفته می‌شود. بیان ساده هندسی، انتزاعی و رمزآلود فرم نقوش در این سفالینه‌ها در نگاه اول نوعی سادگی و ماهیت ابتدایی را نشان می‌دهد؛ اما همین بیان ساده و ابتدایی در نگرشی عمیق‌تر عرضه کننده ساختار بصری زیبا و مفاهیم غنی است. این شاخصه‌ها موجب شده که سفالگری در کلپورگان به عنوان موزه زنده سفالگری ایران مطرح شود.

موزه زنده سفال کلپورگان

تحلیل نقوش سفالینه‌های کلپورگان

نقوش سفالینه‌های کلپورگان که از گذشته تا امروز بدست زنان این روستا به اجرا درمی‌آید در قالب اشکال هندسی با بیانی انتزاعی ظاهر می‌شود. مبنای شکل‌گیری اکثر نقوش سفالینه‌های کلپورگان اشکال هندسی بوده که بر مبنای فرم می‌توان آنها را براساس شاخصة عناصر و ترکیب سبک‌شناسی نمود. بیشتر نقوش از عناصر هندسی چون دایره (توخالی و توپر)، لوزی، مثلث و خطوط شکسته زاویه‌دار ساخته می‌شوند. مثلث، خطوط زاویه‌دار و لوزی دارای بیان نمادین بوده و بیشترین کاربرد را دارد. نقوش «کُبل»، «چُتل»، «گیلوی گردین»، «گیلو»، «تِکوک گردین»، «تِکوک»، نیز بر مبنای لوزی شکل گرفته‌اند. همچنین نقوشی چون «کونَرک» بر مبنای مثلث و نقش «چَت»، بر مبنای خطوط شکسته زاویه‌دار و منحنی شکل می‌گیرند. نقش «سرزیح»، «بالوک»، «خوشة گندم» نیز در شمار نقش‌های ترکیبی سفالینه‌های کلپورگان است. عناصر بصری «خوشة گندم کونرک» بر نقش حیات بخش این محصول در زندگی مردم بلوچ و جایگاه اجتماعی آن تأکید می‌ورزد.

نقوش سفال کلپورگان

تنها نقش هندسی-حیوانی «بالوک» است. « بالوک » به معنی پروانه بوده و ساختاری برگرفته از خطوط زاویه‌دار شکسته و لوزی است. این نقش، ازجایگاه ویژه ای در میان مردم بلوچ برخوردار است که آن را به عنوان نماد معنویت معرفی می‌کنند. آنها معتقدند بالوک همواره برگرد آتش و نور می‌چرخد و خود را فدا می‌کند. در سفالینه‌های کلپورگان بالوک برگرد نقطه های مرکزی و تلویحاً روشنایی می‌چرخد. جیمز هال در کتاب فرهنگ نگاره‌ای نمادها پروانه را نماد روح میداند و کرم پیله، شفیره و پروانه نماد زندگی، مرگ و رستاخیز است. بر این اساس می‌توان انتخاب نقش در سفالینه‌های کلپورگان را شاهدی بر این مسئله دانست که سفالگر کلپورگان با انتخاب این نقوش بر روی سفالینه‌هایش متأثر از اعتقادات و باورهای خود است. ساختار نقش سرزیح، بر مبنای خط کشیده راست و منحنی است که بر لبه‌های ظروف سفالی و گاهی بر دسته سفالینه‌ها می‌نشیند. «زیح» در فرهنگ و زبان بلوچی به معنای مرز است و به نظر میرسد سرزیح، جدا از بیان بصری خود، نقشی تأکیدی نیز بر سایر نقوش دارد و باعث می‌شود سایر نقوش با مرزبندی «سرزیح» بیشتر به چشم آید. به نوعی نقش میان لبه‌های سفالینه‌ها و سطح تماس با فضای بیرونی است.

نقوش سفال کلپورگان

ریتم، تقارن، حرکت، نظم، وحدت در عین کثرت و ساختارهایی چون مثلث و چلیپا از جمله ویژگی‌های شاخص این سفالینه‌هاست که جدا از انسجام بصری، عاملی برای زیبایی نقوش محسوب می‌شود. فرم‌های حیوانی متأثر از طبیعت بلوچستان ایده‌ای برای ساخت مجسمه‌های سفالی به شکل شتر و پرنده شده است. منبع الهام نقوش عبارت است از باورها، اعتقادات، طبیعت و پدیده‌های طبیعی روستای کلپورگان و سرزمین بلوچستان که همواره عاملی مهم در خلق نقوش سفالینه‌های این منطقه است. همچنین با توجه به جنسیت زنانه هنرمند بلوچ نباید تأثیر روان زنانه را در شکل‌گیری اغلب نقش‌ها نادیده گرفت.

سفال کلپورگان

نقوش سفالینه‌های کلپورگان متأثر از خاستگاه شکل گرفته آن، دارای مفاهیمی چون زایش و باروری، دفع نیروهای شر، دور نگه داشتن از چشم بد، اتحاد و یکپارچگی با یکدیگر و مقاومت در برابر سختی‌هاست. همچنین معانی چون استمداد از نیروهای طبیعت و طلب روزی نیز درنقوش سفالینه‌ها مستتر است. استمرار در شیوه ساخت محصولات به روش سنتی و بومی و نقش اندازی با بهره‌گیری از عناصر طبیعی سرزمین بلوچستان و باورها و اعتقادات قوم بلوچ کارکردی هویتی برای سفالینه‌های این منطقه رقم زده است. همچنین استفاده از مواد و مصالح بومی و تکیه برشیوه‌های اصیل ساخت، سفالگری این منطقه را به یکی از بومی ترین هنرهای این استان تبدیل کرده است.

سفال کلپورگان برای مردم این منطقه واجد ارزش‌های فرهنگی، هویتی و اقتصادی است. این سفال‌ها ثبت جهانی شده و از قدیمی‌ترین سفالینه‌های ایران است.

منابع

  • بیهقی، حسین علی، « نقش و نگارهای عامیانه بلوچ »، نشریه کیهان فرهنگی، شماره ١٦، ص ٣١، ١٣٦٤.
  • پوپ، آرتور، «شاهکارهای هنر ایران»، ترجمه: پرویز ناتل خانلری، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی، ١٣٨٧.
  • دهواری، محمدصدیق، «سراوان شکوه گذشته»، تهران، انتشارات اندیشه خلاق، ١٣٨٤.
  • زکریای کرمانی، ایمان؛ نظری، امیر؛ شفیعی سرارودی، مهرنوش، «مطالعه نقوش سفالینه‌های معاصر روستای کلپورگان سراوان با رویکرد انسان شناسی هنر»، نشریه هنر و معماری نگره، شماره 36، زمستان 1394.
  • سید سجادی، سید منصور، «باستان شناسی و تاریخ بلوچستان»، تهران، سازمان میراث فرهنگی، ١٣٧٤.
  • شه بخش، محمد سعید، «نقوش تزیینی بلوچ»، کتاب ماه هنر ٩٠ و ٨٩، ١٣٨٤.
  • کسرائیان، نصرالله، «بلوچستان»، تهران، آگاه، ١٣٨٠.
  • کفیلی، نگار؛ سامانیان، صمد، «بازشناسی سفال بومی ایران با رویکرد بوم شناسی فرهنگی»، نشریه پژوهش‌های انسان شناسی ایران، دوره سوم شماره 2، پاییز و زمستان 1392.
  • گلاک، جی. سی، «سیری در صنایع دستی ایران»، تهران، نشر بانک ملی، ١٣٥٥.
  • نظری، امیر؛ زکریای کرمانی، ایمان؛ شفیعی سراوردی، مهرنوش، «مطالعه تطبیقی سفالینه‌های مراکز روستایی کلپورگان کوهمتیک و هولنچکان در بلوچستان ایران»، نشریه هنر و معماری، پژوهش هنر دانشکده هنر اصفهان، پاییز و زمستان 1396.
  • هال، جیمز، «فرهنگ نگاره‌ای نمادها»، ترجمه: رقیه بهزادی، تهران، فرهنگ معاصر، ١٣٨٠.


شما هم می توانید در مورد این مطلب نظر بدهید.

برای ثبت نظرات، نقد و بررسی شما لازم است ابتدا وارد حساب کاربری خود شوید.