زیلوبافی میبد در آستانه جهانی شدن

زیلوبافی میبد در آستانه جهانی شدن

زیلو یکی از کهن‌ترین دستباف‌های ایرانی است که با نقوش متنوع و غنی خود بیانگر قدمتی کهن است. صنعت نساجی در اکثر نقاط استان یزد رواج داشته و شهر میبد به بافت انواع زیلو شهرت دارد. در این مقاله با زیلوبافی میبد و نقوش آن آشنا شوید.


زیلو چیست؟

زیلو یکی از دستباف‌های کهن در مناطق کویری ایران بوده که از نظر نقوش هندسی به‌کار رفته در آن مورد توجه است و بسیاری از نقوش بافته شده در آن ریشه در نقوش کهن ایرانی دارد. در تعریف واژه «زیلو» در فرهنگ معین چنین آمده است: زیلو (Zilu) فرشی کم بها که در اتاق گسترند. در فرهنگ دهخدا نیز زیلو با این جمله توصیف شده: پلاس و گلیم را گویند و آن را شطرنجی نیز خوانند. با توجه با اینکه ناصرخسرو در سفرنامه خود به صنعت زیلوبافی یزد اشاره داشته؛ می‌توان به قدمت و اهمیت این نوع فرش پی‌ برد.

در واقع زیلو فرشی است که چون از پنبه بافته شده و ایجاد خنکی می‌کند، در تابستان و مناطق گرم مورد استفاده قرار می‌گیرد. زیلو کاملاً مناسب با نیازهای مردمان حاشیه کویر به‌ویژه استان یزد بوده و برخلاف قالی و گلیم در برابر اشعه آفتاب مقاوم است و آسیب جدی نمی‌بیند. به‌هنگام شستشو رنگ پریدگی ندارد و تار و پود در هم تنیده آن، این زیرانداز ساده را از گزند شن‌های روان کویر درامان می‌دارد. این ویژگی منحصر به فرد، زیلو را به عنوان زیراندازی ساده، ارزان، مقاوم، قابل دسترس، قابل حمل و نقل و زیبا جزیی از زندگی مردم این منطقه قرار داده است.

یکی از مهم‌ترین کاربردهای زیلو، پوشش کف مساجد بوده است؛ چرا که زیلو علاوه بر مزایای گفته شده، از سادگی و بی‌پیرایگی شگفت‌انگیزی برخوردار است.

زیلو میبد

رنگ‌های زیلو

رنگ‌هایی که در بافت زیلو استفاده می‌شوند، همگی از گیاهان کویری تهیه می‌گردد. ریشه گیاه روناس، برای ایجاد رنگ‌های طیف قرمز، نیل برای طیف رنگ‌های آبی و پوست گردو، برای طیف رنگ‌های قهوه‌ای به کار می‌رود. علت اصلی استفاده از رنگ‌های گیاهی در زیلو، ثابت ماندن رنگ آن در مقابل نور خورشید و مقاومت در برابر شستشو است. زیلو بر خلاف قالی ایرانی از تنوع کمی برخوردار بوده و معمولاً، دو رنگ بافته می‌شود. آبی و سفید، آبی و قرمز و سبز و قرمز از رایج‌ترین این رنگ‌هاست. البته باید در نظر داشت در کنار این رنگ‌ها رنگ‌های دیگری نیز دیده می‌شود.

زیلو میبد

نقوش زیلو

نقوش به کار رفته در زیلو از ترکیب و همنشینی بسیار مناسبی برخوردارند. ساختار نقوش به‌گونه‌ای است که به‌راحتی در کنار یکدیگر نشسته و تکمیل کننده هم هستند. زیلو دارای دو نقش است: نقش «حاشیه» که در اصطلاح به آن «وج» گفته می‌شود و نقش «کار» یا «زمینه» که آن را به‌نام «نقش» می‌شناسند. نقش حاشیه معمولاً ثابت و آهنگ یکنواختی دارد؛ اما نقش زمینه بسته به ذوق و سلیقه بافنده یا مکان مورد استفاده تغییر می‌کند.

تنوع نقش‌مایه‌ها یکی دیگر از جنبه‌های درخور توجه زیلوست که جنبه بصری آن دارای فرهنگی غنی و پربار است. نقوش به‌کار رفته در زیلو به سه بخش تقسیم می‌شود

  1.  نقوشی که علاوه بر زیلو در قالی و گلیم نیز دیده می‌شوند.
  2. نقوشی که بین زیلو و نقوش تزیینی معماری مشترکند.
  3. نقوشی که مختص زیلو هستند.

نقوش زیلو

انواع نقوش زیلو

 1- نقوش هندسی

نقش‌های هندسی در زیلو شامل لوزی، مثلث (کنگره)، مربع (آلوچه)، خطوط شکسته، چلیپا و شمسه هشت‌پر است.

نقش‌های به‌کار رفته در زیلو به دلیل نوع بافت آن بر اساس زمینه مربع کاملاً هندسی بوده و از ترکیب اشکال هندسی به وجود می‌آیند. این نقش‌ها از اشکالی مانند مربع، مثلث و لوزی تشکیل شده و هریک نیز شامل ترکیبات مختلف نقوش محلی و بومی هستند.

نقش لوزی

یکی از نقش‌های پر کاربرد در زیلو نقش لوزی است. این نقش در آجرکاری و سفالینه‌ها بسیار اجرا شده و از معماری به زیلو راه یافته است. این نقش، با توجه به محل و جایگاه مورد استفاده نام‌های مختلفی داشته و گاهی در زمینه و متن اصلی به‌کار رفته و گاهی نیز در حاشیه زیلو اجرا شده است. در بافت زیلو، نقش لوزی گاهی به‌صورت زنجیروار در کنار هم قرار می‌گیرد که در حاشیه‌های باریک، به نقش حاشیه معروف است. لوزی کاربرد بسیاری در نقش‌پردازی زیلو داشته و از کنار هم قرار گرفتن آن، نقوش ترکیبی که هر کدام نام‌های متفاوتی دارند؛ ایجاد می‌شود.

نقش مثلث

نقش هندسی دیگری که در بافت زیلو زیاد دیده می‌شود، مثلث بوده و در زیلوبافی به کنگره معروف است. این نقش از معماری خاص مناطق کویری الهام گرفته شده و نمونه آن بر دیوار کاروان‌سراها، برج‌ها و تزیینات لبه بادگیرهای یزد مشاهده می‌شود. نقش مثلث به دو گونه چشم‌دار و ساده بافته می‌شود.

نقش مربع

نقش مربع از جمله نقوش مشترک دیگر میان تزیینات معماری و زیلو است که در زیلوبافی به آن آلوچه می‌گویند. این طرح قدمتی دیرینه در هنرهای ایرانی داشته و در دیگر شهرها به شکرپنیر معروف است.

نقش چلیپا

نقش چلیپا یا گردونه خورشید از دیگر نقوش هندسی زیلو است که از کاشیکاری مسجد جامع یزد گرفته شده و در میان تمدن‌های بشری سابقه‌ای طولانی دارد. قدرت و سادگی این نقش با تنوعی چشم‌گیر دردیگر آثار هنری نیز دیده می‌شود.

نقش شمسه

نقش هشت پر یا شمسه هشت پر از دیگر نقوش هندسی به‌کار رفته در زیلو بافی بوده که در معماری بسیار کاربرد دارد.

2- نقوش گیاهی

نقش‌های گیاهی زیلو شامل گل چند پر و اسلیمی است.

گروه دوم نقوش به‌کار رفته در زیلوبافی نقوشی برگرفته از گل‌ها، گیاهان و طبیعت است. این نقوش در زیلو به دلیل نوع بافت به صورت شکسته و هندسی به کار رفته‌اند. یکی از نقوش به کار رفته نقوشی شبیه گل‌های پنج پر است که در زیلوبافی «چرخ دونه بری» گفته شده که در حاشیه به کار می‌رود. گل هشت‌پر نیز همچون شمسه هشت‌پر در زیلو بسیار کاربرد دارد. یکی از این نقوش «هشت‌پر بریده» نامیده شده و در حاشیه زیلو بیشتر بافته می‌شود. نقش اسلیمی نیز در زیلو بافی «مارپیچ» نامیده شده که این نقش نیز در حاشیه زیلوها بافته می‌شود.

نقش زیلو

ساختار نقوش زیلو

مهم‌ترین ساختار طراحی زیلو، ساختارهای محرابی و گلدانی هستند.

1- ساختار محرابی

زیلوها با ساختار محرابی برای فرش کردن مساجد بافته می‌شدند که از تکرار نقش محرابی با آهنگی یکسان در امتداد یکدیگر شکل می‌گرفت. اساس این طرح به صف نمازگذاران باز می‌گردد که نقوشی یکسان از این طرح در امتداد هم شکل می‌گرفت. این طرح در معماری محراب ایوان و طاق‌نماهای مکرر مساجد کاربرد داشته و ریشه در آیین کهن ایرانی دارد.

در زیلو به دلیل نوع بافت و نقوش هندسی آن طرح محرابی به صورت هندسی بوده و تنوع چندانی ندارد. در این ساختار از نقوش چلیپا، لوزی، مربع، لچک و گل‌های هشت پر و فرم‌های پیچشی استفاده می‌شود.

2- ساختار گلدانی

در زیلو با ساختار گلدانی، نقوش گل چند پر و طوق در زمینه بافته می‌شود. ساختار گلدانی معمولاً با طرح‌های مربع، خطوط شکسته حاشیه، لچک، لوزی و قندیل پر می‌شود.

یکی از ویژگی های مهم و منحصر به فرد زیلو وجود کتیبه در آنست.

این کتیبه ها همانند نقش زیلو نشان دهنده گونه‌ای از فرهنگ خاص مردم یزد است و از دیگر فواید زیلو این است که به طبیعت باز می‌گردد.

زیلوی میبد

زیلوی میبد در نخستین همایش ثبت نشان جغرافیایی صنایع‌دستی نشان جغرافیایی ملی گرفته و اکنون یکی از اهداف اصلی، جهانی‌سازی زیلو و صنعت زیلوبافی، ارتقای جایگاه بین‌المللی این صنایع‌دستی، توسعه بازارهای جهانی و زمینه‌سازی برای حضور پررنگ‌تر آن در عرصه‌های بین‌المللی و توسعه گردشگری فرهنگی است. این امر به افزایش اشتیاق گردشگران به بازدید از میبد به‌عنوان شهری که دارای این صنایع‌دستی‌ منحصر به فرد است، کمک می‌نماید. انتظار می‌رود در سالهای آینده به واسطه رشد بازار و افزایش علاقه‌مندان به هنر زیلوبافی، بافت آن در شهر‌های دیگر مانند یزد، اردکان و غیره نیز رواج یابد. برای رونق این هنر نوآوری‌هایی نیز صورت گرفته و از آن در تولید انواع کیف، پشتی و سایر وسایل تزئینی و کاربردی نیز استفاده می‌شود.

منابع

  • اردکانی، جواد علی محمد، «پژوهشی در زیلوی یزد»، فرهنگستان هنر، 1380.
  • دهخدا، علی اکبر، «لغت نامه»، انتسارات دانشگاه تهران، 1388.
  • جانب الهی، سعید، «زیلوبافی در میبد»، میراث فرهنگی، 1370.
  • شایسته فر، مهناز؛ شکرپور، شهریار، «مقایسه طرح و نقش زیلوبافی میبد با مسجد جامع یزد»، نشریه مطالعات هنر اسلامی، شماره 11، پاییز و زمستان 1388.
  • -------------؛ بهزادی، مهران، «هماهنگی رنگ و نقش در تزیینات مسجد جامع یزد، زیلو و سفال میبد»، نشریه مطالعات هنر اسلامی، شماره 15، پاییز و زمستان 1390.
  • محبی، حمیدضا؛ آشوری، محمد تقی، «نماد و نشانه در نقش پردازی زیلوهای تاریخی طرح محرابی میبد»، فصلنامه علمی پژوهشی انجمن علمی فرش ایران زمستان 1384.


شما هم می توانید در مورد این مطلب نظر بدهید.

برای ثبت نظرات، نقد و بررسی شما لازم است ابتدا وارد حساب کاربری خود شوید.