بدرقه پاییز با آیین چله‌نشینی

بدرقه پاییز با آیین چله‌نشینی

1396/09/29

قرن‌ها است که ما ایرانیان شب یلدا را جشن می‌گیریم و آداب‌ورسوم مخصوص این شب را رعایت می‌کنیم، اما بسیاری از ما نمی‌دانیم این شب دارای چه تاریخچه‌ای است و آداب و رسوم آن چه مفهومی را به دنبال دارد. در این گزارش با تاریخچه، آداب و رسوم و سنت ها آشنا خواهیم شد.


یکی از کهن‌ترین جشن‌های ملی ایرانیان، شب یلدا یا همان شب چله است که اولین بار نزدیک به هفت هزار سال پیش توسط پیروان آیین مهرپرستی پایه‌گذاری شد. این جشن در شب 30 آذر ماه هر سال مصادف با آخرین روز پاییز برگزار می‌شود و تا تولد دوباره آفتاب در نخستین روز زمستان ادامه می‌یابد. ایرانیان در این آیین باستانی، گذر طولانی‌ترین شب سال و پس از آن بلندتر شدن روزها در نیم‌کره شمالی را پیروزی نور بر ظلمت دانسته و گرامی می‌دارند.

تاریخچه شب یلدا

آیین شب یلدا یک سنت کهن ایرانی است و از دورانی آغاز شد که زندگی بشر بر پایه کشاورزی استوار بود. به همین دلیل مردم زندگی خود را بر مبنای طول شب و روز، گردش فصول و تضاد طبیعت تنظیم می‌کردند. به مرور زمان در اندیشه ایرانیان باستان این باور شکل گرفت که پرتو خورشید به معنای خیر و نیکی، و تاریکی و ظلمت نشانی از اهریمن است و این دو با یکدیگر در تضاد، جنگ و کشمکش هستند. کم‌کم آریاییان باستان دریافتند که پس از پایان پاییز، روزها به مرور طولانی‌تر و شبها کوتاه‌تر می‌شوند و آن‌ها این واقعه را لحظه زایش آفتاب و نور دانسته و ابتدای سال را از آن هنگام بنا نهادند. در واقع آغاز سال مصادف شد با پیروزی اهورامزدا بر اهریمن یا همان نور بر تاریکی که زایش مهر را به دنبال دارد.
همچنین روایتی متفاوت در مورد یلدا وجود دارد و بر اساس آن در شب یلدا مقارن با سال 51 حکومت اشکانیان، پیامبری متولد می‌شود که او را دو دلفین به بیرون از آب می‌آورند. در آن زمان مطابق با آیین مهرپرستی، آب دارای اهمیت ویژه‌ای بوده و خروج پیامبری از آب، نشانی از نیکی به همراه داشته است.

شب یلدا
واژه یلدا به چه معنا است؟

واژه یلدا برگرفته از زبان سریانی بوده که یکی از شاخه‌های زبان آرامی است. عده‌ای از محققان و شرق‌شناسان بر این باور هستند که واژه یلدا از دوره ساسانیان که خطوط الفبایی را از سمت راست به چپ می‌نوشتند، به زبان پارسی وارد شده و جشن زایش مهر با این عنوان نام‌گذاری شد. واژه یلدا در لغت به معنای تولد و زایش است و ایرانیان باستان با توجه به اعتقاد پیروزی نور بر تاریکی همراه با زایش مهر، جشن یلدا را برپا کرده و تولد خورشید را جشن می‌گرفتند.

رواج جشن یلدا در میان دیگر اقوام

سنت شب یلدا یا به تعبیری دیگر جشن انقلاب زمستانی، در میان دیگر اقوام باستان نیز به مرور رواج یافت. همزمان با گسترش مسیحیت در روم باستان، پرستش خورشید نیز رواج یافت و رومیان در آن دوران تولد خورشید را برابر پایان سلطه شب دانسته و جشن می‌گرفتند. از طرف دیگر بسیاری از پژوهشگران مسیحی بر این باور هستند که تقویم کلیسا و جشن‌های مسیحیت و پایداری این دین، وام‌دار آیین میتراییسم و تاکید آن به زایش خورشید در آغاز زمستان است و پس از رسمی شدن دین مسیحیت به دستور کنستانتین در قرن چهارم میلادی، این روز به‌عنوان زادروز رسمی مسیح اعلام شد.
فرانتس کومون باستان‌شناس بلژیکی اعتقاد دارد که آیین میتراییسم رومی کاملا از ایزد ایرانی میترا گرفته شده که البته از سال 1970 به بعد مورد انتقاد بسیاری از پژوهشگران ادیان قرار گرفته است. اما همچنان عده‌ای بر این باور هستند که این تنها زادروز مسیح نیست که از آیین میتراییسم وام گرفته شده، بلکه آیین کریسمس، آداب شب‌زنده‌داری، پختن غذاهای مخصوص، جشن گرفتن آغاز زمستان و بسیاری از موارد دیگر، همان شب یلدای ایرانیان باستان است که طی هزاران سال از سرزمین ایران به سایر تمدن‌ها گسترش یافته است. اگر پژوهشی به درستی و به‌دور از قضاوت‌های ارزشی صورت بگیرد، این نتیجه به‌دست می‌آید که کریسمس و جشن یلدا تنها یک نمونه از صدها باور، آداب و رسوم، اسطوره و افسانه‌ای است که مردمان سرزمین‌های گوناگون با قومیت و دین متفاوت را به یکدیگر پیوند می‌دهد.

شب یلدا در میان اقوام

آداب و رسوم شب یلدا در دوران باستان

مطابق نتایج محققان، ایرانیان نزدیک به هفت هزار سال است که آخرین شب پاییز را که طولانی‌ترین شب سال نیز به حساب می‌آید، جشن می‌گیرند و تا طلوع خورشید بیدار مانده و در کنار یکدیگر با آیین و رسوم گوناگون به شادی می‌پردازند؛ این کار جهت مقابله با اندوه تاریکی و عدم وجود خورشید انجام می‌شود. پس از آن هنگامی که خورشید طلوع می‌‎کند و روشنایی سراسر سرزمین ایران را فرا می‌گیرد، به استراحت می‌پردازند.
در دوران باستان به‌غیر از رسومی که توسط مردمان ایران‌زمین اجرا می‌شد، سنت دیگری نیز مورد توجه قرار داشت که شاهان ایرانی ملزم به انجام آن بودند. آنها در اولین روز زمستان، تاج و تخت پادشاهی خود را رها کرده و در صحرا با لباسی سراسر سفید بر فرشی سفید می‌نشستند. همچنین بردگان، خدمه و سایر کارکنان دربار شاهی در آن زمان آزاد می‌شدند و می‌توانستند همچون مردم عادی در شهر زندگی کنند. در واقع آنچه رخ می‌داد این بود که پادشاه، وزیران، مردم، بردگان و تمامی انسان‌هایی که در سرزمین ایران زندگی می‌کردند، با برابری کامل این جشن را پشت سر گذاشته و همگی به صورت یکسان در کنار هم به شادی و پایکوبی می‌پرداختند.
از رسومات دیگری که در آیین شب یلدا برگزار می‌شد، استفاده از انواع میوه‌، تنقلات و خشکبار بود. مردم دور تا دور آتش گرد هم جمع می‌شدند و تا سپیده صبح به شادمانی می‌پرداختند و چشم انتظار روشنایی روز می‌ماندند. در ایران باستان تاریکی نمادی از اهریمن و شر بود و به همین دلیل این شب برای ایرانیان نحس به حساب می‌آمد و مردم برای مقابله با آن، آتش روشن می‌کردند و با نوشیدن، خوردن، شادی و پایکوبی در صدد رهایی از آن بر می‌آمدند. همچنین در کنار تمامی این مراسم، ادوات عبادت را نیز فراهم آورده و آتشدان، عطردان، بخوردان و ... را بر سفره‌ای می‌چیدند و در میان شادی‌ها و پای‌کوبی‌های‌شان نام اهورامزدا را نیز تکرار می‌کردند.
یکی دیگر از آیین‌های شب یلدای ایرانیان این بود که آنها هر سال یک درخت سرو می‌کاشتند. برخی از پژوهشگران ریشه درخت کریسمس را آیین کاشتن درخت سرو توسط ایرانیان می‌دانند. همچنین مردمان ایران‌زمین اعتقاد داشتند که نباید در نخستین روز زمستان هیچ گناهی مرتکب شوند هر چند آن گناه کوچک و کم‌اهمیت باشد. همچنین در این روز هر گونه خونریزی و جنگ ممنوع بود. این سنت تا حدی جدی گرفته می‌شد که نیروهایی که در برابر ایرانیان می‌جنگیدند، بر این اصل آگاه بوده و به صورت موقت جنگیدن را متوقف می‌کردند. همین امر گاه منجر به صلح شده و جنگ برای مدت طولانی متوقف می‌شد. در روز اول زمستان نیز کشتن هرگونه حیوان ممنوع بود و گناهی بزرگ به حساب می‌آمد؛ بر همین اساس ایرانیان از ریختن خون خودداری می‌کردند.

آداب شب یلدا در ایران معاصر

جشنهای بسیاری هستند که امروزه مردم آن را به دست فراموشی سپرده‌اند اما شب یلدا همچنان بعد از گذشت هفت هزار سال به قوت خود باقی است و ساکنان امروزه ایران نیز آیین‌های شب یلدا را پاس می‌دارند. هنوز هم مردم گرد هم جمع می‌شوند و به جشن و شادی می‌پردازند و با شعرخوانی و داستان‌سرایی شب را به صبح می‌رسانند.

آیین شب یلدا
از طرف دیگر خوراکی‌های شب یلدا شهرت بسیاری دارند که هر کدام نشانی از باورها و اعتقادات مردم هستند. آجیل، انواع میوه و شیرینی، گزینه همیشگی سفره شب یلدای ایرانیان است. مهمترین میوه‌های شب یلدا انار و هندوانه بوده که به دلیل رنگ سرخی که دارند، نشانی از خورشید در شب طولانی یلدا به‌حساب می‌آیند.
همچنین در مهمانی شب یلدا اغلب خوراکی‌هایی که سر میزها مورد استفاده قرار می‌گیرند دارای دانه‌های فراوان هستند و نشانی از برکت و نیروی باروی با خود به همراه دارند مانند آجیل، انار، نقل و ...
آیین دیگری که در سده‌های اخیر انجام می‌شود این است که ایرانی‌ها در این شب فال حافظ می‌گیرند؛ آن‌ها دیوان حافظ را به دستان بزرگ‌ جمع می‌دهند و با نیت‌های گوناگون از او می‌خواهند برایشان فال حافظ بگیرد. از طرف دیگر با شکستن پوست گردو و توجه به رسیده یا تهی بودن آن، به پیش‌گویی آینده می‌پردازند و شب طولانی یلدا را با شادی سپری می‌کنند.
آیین شاهنامه‌خوانی نیز در این شب رواج داشته و بسیاری از مردم از طریق آن سعی بر دلپذیرترکردن شب یلدا دارند. گاه در این مراسم، بزرگ‌ترها با گفتن خاطرات و قصه‌گویی توجه دیگر افراد را به خود جلب کرده و شادی و خوشحالی را به سایرین هدیه می‌دهند.
امروزه نه تنها ساکنان ایران‌زمین، بلکه تمامی ایرانیان در سراسر دنیا این آیین ملی را جشن گرفته و بر این باور کهن اجداد خود تاکید می‌کنند که تاریکی شکست خواهد خورد و پیروزی نهایی در دستان روز، روشنایی، خیر و نیکی خواهد بود. پیروزی و سعادتی که در پس تمامی تاریکی‌ها نهان شده است و با ایستادگی و مقاومت در برابر ظلمت خود را نمایان خواهد ساخت.



خبر نامه


شما هم می توانید در مورد این مطلب نظر بدهید.

برای ثبت نظرات، نقد و بررسی شما لازم است ابتدا وارد حساب کاربری خود شوید.