خاتم‌کاری، هنر مقدس و مردمی

خاتم‌کاری، هنر مقدس و مردمی

درهای ورودی صحن حرم امام رضا (ع) را دیده‌اید؟ درهای چوبی بزرگی که هنگام ورود و خروج به یمن تبرک دستی بر آن می‌کشیم و می‌بوسیمش تا سلامی به نشانه احترام بگوییم. آیا تا به حال به ساخت و ریزه‌کاری‌های آن‌ها دقت کرده‌اید؟ شاید ابهت امام هشتم(ع) آن‌قدر چشمگیراست که چشم چیزی جز آن را نمی‌بیند. اما شاید جالب باشد که بدانید تمامی قسمت‌های اماکن متبرکه، به دلیل احترام و ارزشمندی نزد مردم، مزین به هنر فاخر دست هنرمندان پیشکسوت و اصیل هر رشته هنری است.


قدمت خاتم


یکی از هنر‌های فاخر ایرانی، خاتم‌کاری است و قدیمی‌ترین نمونه‌های باقی مانده از آن مربوط به دوره صفویه بوده و همچنین در دوره دیلمیان نیز دیده شده که بدین قرار است:
• منبر چوبی مسجد جامع عتیق شیراز
• صندوق چوبی مرقد حضرت علی (ع)
• صندوق چوبی مرقد حضرت حسین (ع) و حضرت ابوالفضل(ع)
• درهای حرم شاه عبدالعظیم
• انواع قاب آیینه و رجل‎های چوبی قرآن
• مقبره شیخ صفی‌الدین اردبیلی
• درب مدرسه سلطانی چهارباغ


همان‌طور که می‌بینید تمامی آثار خاتم‌کاری در گذشته بر روی زمینه چوبی کار می‌شده و خود قطعات خاتم نیز در حجم بیشتر، چوب‌های متنوع از نظر رنگ و جنس هستند. به همین دلیل دوام آن نسبت به محصولات سنگی یا فلزی کمتر بوده و آثار کمتری از گذشته باقی مانده است.
اوج و شکوفایی هنر خاتم، مربوط به شهر اصفهان و شیراز و در دوره صفویان است. این هنر به دلیل مورد توجه قرار گرفتن از سمت شاهان دربار، رونق گرفته و هنرمندان و ماهران این فن دشوار، از همه جای ایران به سمت پایتخت فراخوانده شده و مشغول نقش‌آفرینی در این زمینه شدند. امروزه نیز اصفهان مهد این هنر اصیل بوده و اساتید زیادی برای پایداری آن زحمت کشیده‌اند از جمله استاد مهدی ناطق خاتم‌کار.


خاتم چیست؟


معانی و تعابیر مختلفی برای این هنر اصیل بیان شده است. اما همگی به یک تکنیک اشاره دارند. هنر خاتم به چینش قطعاتی با مقطع مثلث متساوی‌الاضلاع و یا متساوی‌الساقین از جنس چوب‌های رنگی، فلزات قیمتی و نیمه‌قیمتی و استخوان در کنار یکدیگر گفته می‌شود. هنر ساختن و آراستن اشیا با قرار دادن قطعات هندسی و منظم از متریال مختلف، خاتم‌سازی، خاتم‌کاری یا خاتم‌بندی نام دارد. خاتم، تشکیل گل‌های هندسی به وسیله مثلث‌های کوچک بوده که نظم و قاعده خاصی را دنبال می‌کنند. همچنین خاتم در متون ادبی و اشعار قدما، در معنای مهر و انگشتری پادشاه بوده و حضور آن درمنظومه‌های درباری بسیار دیده شده است:
عشق داریم از جهان، گر جان نباشد گو مباش
چون سلیمان حاضر است از تخت و خاتم فارغیم. (خاقانی)


تکنیک ساخت خاتم


در نظر اساتید خاتم‌کار، خاتم از آن رو خاتم خوانده می‌شود که در دقت، ظرافت و مهارت ختم هنرها بوده و هنرمند خاتم‌کار برای ساخت قطعه‌ای کوچک از آن، سختی‌های بسیاری را متحمل می‌شود. حال مختصری به چگونگی روند تولید آن می‌پردازیم. در ابتدا با مواد مورد استفاده در این هنر آشنا می‌شویم. مهمترین ماده مورد استفاده در خاتم، انواع چوب بوده با تنوع رنگی تیره و روشن و در طیف‌های مختلف هم‌چون چوب: عناب، گردو، آبنوس، فوفل، بغم، کیکم، نارنج، افرا، شمشاد، گلابی ،... این چوب‌ها علاوه بر درجه‌های مختلف نرمی و سختی، رنگ‌های بسیار متنوعی داشته و در چینش با یکدیگر، رنگ‌آمیزی خاتم را به عهده خواهند داشت. از دیگر مواد مورد استفاده که به نسبت درصد کمتری از مثلث‌ها را شامل می‌شود، چند فلز نیمه‌قیمتی بوده هم‌چون، مس، برنج و در بعضی موارد نقره و یا طلا که مرکزیت گل خاتم را تقبل کرده و یا به جلوه‌بخش حاشیه آن می‌شوند. هم‌چنین از استخوان نیز در این هنر استفاده می‌کنند. استخوان شتر، اسب، گاو و یا در برخی موارد عاج فیل که گاهی آن را به صورت خودرنگ باقی گذاشته و به مدت ۳ الی ۶ ماه در آب ‌آهک قرار داده تا سفید شوند و یا گاهی به صلاح‌دید هنرمند، با شیوه سنتی و استفاده از اکسید مس به رنگ سبز زنگاری در می‌آورند. از دیگر مواد کمک‌کننده در این هنر می‌توان به چسب چوب، سریشم، نخ پرک و ابزارهایی هم‌چون چکش، اره، سوهان و قالب‌های مثلثی و غیره اشاره داشت. تمامی این مواد نام برده را به صورت نوارهای باریک به ضخامت حدودا ۲ الی ۵ میلی‌متر برش داده و یک گوشه آن را در قالب‌های مثلثی از پیش‌ساخته قرار داده و به وسیله سوهان و یا سمباده‌های تخته‌ای به قدری ساب می‌دهند که در نهایت نوار‌هایی با مقطع مثلث و طول حدودا ۳۰ سانتی‌متر تشکیل شود.

البته برای ساخت همین نوارها از فلز، به جای سمباده زدن ابتدا مفتول فلزی را در قالب قرار داده و سپس توسط چکش آن را می‌کوبند تا به اصطلاح "سه پَخ" شود.


حال در ابتدای مسیر ساخت ورقه‌ای کوچک از خاتم قرار داریم. هنرمند ابتدا طرح خاتم مورد نظر را با توجه به نوارهای آماده شده از مواد مختلف، به صورت رنگی روی کاغذ پیاده کرده و دقیقا از روی همان، شروع به چینش نوارهای مثلثی آغشته به سریشم و چسب چوب در کنار یکدیگر می‌کند. اولین گل که شامل یک مثلث در مرکز و یه مثلث دیگر در اضلاع آن بوده، "پره" نام دارد. سپس آن را با نخ‌های پرک محکم می‌بندد و زمان می‌دهند تا خودش را بگیرد. سپس به همین صورت آن‌قدر این مرحله تکرار می‌کند تا به گل‌های بزرگتر رسیده که در هر مرحله نام‌های مختلفی از قبیل: توگلو، گل‌پیچی، ستاره، ... دارد.
وقتی یک واگیره از طرح به سرانجام رسید و مدت زمان لازم برای محکم شدن با چسب را طی کرد، برشی طولی در آن می‌اندازند و در کنار قطعه قبلی چسبانده و بدین صورت واگیره را تکرار می‌کنند. به این قطعه، "قامه" می‌گویند. قامه را به مدت چند ساعت زیر دستگاه پرس قرار می‌دهند تا چسب اضافی آن پس داده شده و کاملا استحکام مورد نظر را بدست آورد. سپس به صورت ورقه‌هایی با ضخامت ۵/۱ میلی‌متر برش داده و بر روی قطعه چوب به ضخامت ۳ میلی‌متر که "آستر" نام دارد، می‌چسبانند. حال قطعات خاتم، آماده برای قرا گیری و چیدمان بر روی ظرف و یا شی مورد نظر هستند که می‌تواند چوبی، برنجی، مسی و یا هر جنس دیگری داشته باشد.

در نهایت برای بالابردن مقاومت خاتم در برابر آسیب‌های محیطی، محصول را در پوششی از لاک قرار می‌دهند که امروزه پلی‌استر جایگزین خوبی برای آن است.

تشخیص مرغوبیت خاتم


با کمی دقت در جزئیات یک قطعه خاتم، متوجه خواهیم شد که هرچه مثلث‌های چیده شده ریزتر و منظم‌تر باشند، کار دشوارتر بوده و ساخت آن نیاز به مهارت بیشتری دارد. همچنین، چینش قطعات بدون خلل و افتادگی، درجه کیفی اثر را افزایش داده و مرغوبیت آن را تضمین می‌کند. از موارد دیگر در تشخیص یک خاتم خوب، وجود نظم با قاعده و تکرار مهندسی شده چینش گل‌ها بوده و خطای آن هرچه کمتر باشد، خاتم ارزشمندتری را نمایان می‌کند. همچنین عدم تغییر شکل و رنگ در قسمت‌های مختلف آن و یک‌نواختی مصالح به کار برده، مهندسی بودن ساختمان طرح، دقیق و اصولی بود شاسی کار ، همگی علائم یک خاتم مرغوب محسوب می‌شوند.


نگهداری، مراقبت و تمیزکاری خاتم


محصول خاتم‌کاری شده با توجه به نحوه ساخت و ظرافت آن، نیاز به مراقبت خاصی ندارد و همین‌که از افتادن و یا ضربه خوردن آن جلوگیری شود، می‌تواند عمری طولانی داشته و نسل به نسل میهمان خانه‌هایتان باشد. همچنین ایجاد هر گونه خراش سطحی بر لایه محافظ(پلی استر)، آن را بلند کرده و باعث ریزش مثلث‌ها و در نهایت آسیب دیدن به مرور خاتم شما خواهد شد. برای نظافت ظرف یا شی خاتم‌کاری، می‌توانید از دستمال مرطوب استفاده کرده و با کمی صبوری و آرامش محصول را پاکیزه کنید. توجه داشته باشید که حضور رطوبت بیش از حد به خصوص در قسمت‌هایی که گوشه بوده و خوط اتصال ورقه‌های خاتم به یکدیگر است، امکان نفوذ از لایه پلی‌استر و حل شدن چسب میان مثلث‌ها را ایجاد کرده و در نهایت ریزش قطعات خاتم را به همراه خواهد داشت.

فرهنگ عمید

لغت‌نامه دهخدا

صنایع‌دستی کهن ایران



شما هم می توانید در مورد این مطلب نظر بدهید.

برای ثبت نظرات، نقد و بررسی شما لازم است ابتدا وارد حساب کاربری خود شوید.