مرام استاد شاگردی

مرام استاد شاگردی

آموزش در حوزۀ هنر همواره از جنبه‌های مختلف مورد بررسی قرار گرفته است. به‌نحوی که فراز و نشیب‌های موجود در روند کمی و کیفی آموزش در این حوزه را می‌توان یکی از محوری‌ترین موضوعات، خصوصاً در هنر ایران دانست. مقاله حاضر به شناسایی مؤلفه‌های نظام استاد-شاگردی و مزیت‌های آن در امر آموزش پرداخته و این شیوه سنتی را با روش‌های نوین آموزش؛ ضمن بیان ضعف و قوت این نظام‌ها مورد مقایسه قرار می‌دهد.


هنر در بطن خود حاوی عالی‌ترین نکات و مؤلفه‌های اخلاقی و معنوی است. در حقیقت هنر در ایران همواره به‌صورت سینه‌به‌سینه در قالب امانتی گران‌بها منتقل شده و شیوه آموزش سنتی با نام متداول نظام استاد- شاگردی، روشی دیرینه در انتقال هنر به‌ویژه صنایع‌دستی به شمار می‌رود.

شاخصه‌های مهم در شیوه آموزش هنر به روش استاد-شاگردی

یکی از مهم‌ترین عوامل مؤثر در امر آموزش هنر، استاد است. تأثیر رفتار استاد در آموزش رشته‏‌های هنری، بر شخصیت هنرجو و روند مطلوب آموزش، نقشی بسیار تعیین‌کننده و سرنوشت‏‌ساز داشته و در بسیاری از متون احترام و ارادت به استاد در کنار تعهد و محبت به شاگرد ذکرشده و مورد تأکید قرار گرفته است. شور و شوق استاد نیز در امر آموزش با تاثیر وی در امر آموزش رابطه مستقیم دارد و انگیزه فراگیری هنر را در هنرجویان افزایش می‌دهد.
تعهد متقابل، احترام، ارادت و اخلاق‌مداری از برجسته‌ترین روابط در نظام استاد- شاگردی است. تقلید و مشق شاگرد در این شیوه آموزشی، الگوبرداری از رفتار و کردار استاد بوده که در کنار یادگیری فن انجام می‌شود. این الگوبرداری، استاد را نیز موظف به رعایت اصول اخلاقی نموده و استاد، شاگرد را موظف به رعایت این اصول می‌داند. در کتب و رساله‌های مهم ازجمله فتوت نامه‌ها، گلستان هنر و آداب المتعلمین نیز در این باب مطالب زیادی نقل‌شده است.


شاخصه‌های مهم و کارآمد در ارتباط با شیوه استاد-شاگردی، رعایت حقوق متقابل، احترام و تکریم، تزکیه نفس، توجه به مقام استاد و اطاعت و حق‌شناسی شاگرد است.

از دیگر مزایای شیوه آموزشی استاد-شاگردی عدم محدودیت زمانی است. فنون و شیوه‌ها در بازه زمانی مشخصی، به شاگرد انتقال داده نشده و شاگرد تا رسیدن به مرحله استادی در محضر استاد می‌ماند. در این شیوه استاد نه‌تنها به آموزش و تکنیک بسنده نکرده؛ بلکه سعی در تربیت همه جانبه شاگرد دارد. این آموزش به شیوه سنتی، منوط به صلاحیت اخلاقی و معنوی شاگرد است که از طریق تعامل چهره به چهره هنرجو و استاد صورت می‌گیرد. برای مثال رابطه استاد-شاگردی در هنر نگارگری، که ارتباط میان آن‌ها نوعی رابطه مراد و مریدی بود که شاگرد بر آثار خود، نام و امضای استادش را می‌نوشت.
در حقیقت پیشینه نظام استاد- شاگردی را در فتوت نامه‌ها می‌توان یافت. فتوت‌نامه‌ها وظیفه انتقال سینه به سینه ارزش‌های اخلاقی را در کنار فنون و مهارت‌های هنری در متن جامعه عهده‌دار بوده‌اند. پذیرفته شدن یک فرد برای آموزش در یک هنر و فن، با مراسم خاص و منظم با ادای سوگند انجام می‌گردید. افراد ملزم به سوگند خوردن که شامل دوری از خیانت، دوستی با دشمنان و نگه‌داشتن حق آب و نمک بود. فتوت نامه‌ها حاوی جزییات و دستورات لازم برای انجام صحیح یک حرفه را در برگرفته و به مهم‌ترین شرایط و ضوابط استاد-شاگردی در ارتباط با آموزش سنتی هنر، می‌پردازند.

نوگرایی در آموزش و نظام استاد-شاگردی در دوره معاصر

روند نوگرایی آموزش در دوره قاجار با تأسیس مدارس ویژه آغاز شد. در سال 1269 شمسی، مجمع الصنایع از اولین مدارسی بود که در آن هنرمندان و صنعتگران به آموزش شاگردان می‌پرداختند. این مدرسه با بنایی شبیه کاروانسرا، حجره‌های زیادی داشت که در هر حجره هنرمندان مشغول آموزش هنرجویان بودند. مدرسه صنایع قدیمه نیز نمونه‌ای کامل از شیوه آموزش سنتی بود که در سال 1309 شمسی به همت حسین طاهرزاده بهزاد تأسیس شد و هنرهای سنتی ایرانی همچون نگارگری، تذهیب، تشعیر، نقش قالی، کاشی‌کاری، سفالگری، خاتم‌سازی، زری‌بافی، قلم‌زنی و میناکاری آموزش داده می‌شد. این مدرسه در سال 1311 به هنرستان هنرهای زیبای کشور تغییر نام داد و در سال 1319 شمسی دانشکده هنرهای زیبای دانشگاه تهران شد.
به مرور زمان با روش‌های نوین آموزشی که از مدارس دوره قاجار آغاز شد و امروزه در دانشگاه‌ها رواج پیدا کرده فرصتی برای شاگردی‌های طولانی‌مدت در کسب مهارت‌ها باقی نمانده و تمرکز بر روی دروس عملی کاهش می‌یابد. شتاب و سرعت در روند آموزش هنر در سطح آکادمیک و دانشگاه نیز مانع از نهایت آموزش مهارتی و عملی در هنر شده و تعهد، وظیفه‌شناسی، رعایت سلسله‌ مراتب یادگیری و صبر و شکیبایی در آموختن، کمرنگ می‌گردد.
از ویژگی‌های بارز این نوع آموزش، که زمان کوتاه برای انتقال هنر از استاد به شاگرد است؛ در هر دوره، زمان معینی برای هر درس در نظر گرفته می‌شود. به دلیل زمان‌بندی کوتاه که مانع از شناخت دوجانبه میان استاد و شاگرد می‌شود، ارزیابی همه جانبه شاگرد توسط استاد به یک نمره محدود شده و صلاحیت توانایی و شایستگی شاگرد اهمیت کمتری می‌یابد. در این شیوه محک زدن صلاحیت شاگرد برای فراگیری هنر عملاً وجود نداشته و شاگرد فرصتی برای الگو برداری اخلاقی از استاد، نمی‌یابد.

درمقایسه روش‌های نوین آموزش با نظام استاد-شاگردی با در نظر گرفتن شاخصه‌ها و ویژگی‌های هر دو شیوه می‌توان گفت که مهم‌ترین تفاوت در آموزش به شیوه استاد-شاگردی، بازه زمانی طولانی‌تر برای آموزش است. در نظام استاد-شاگردی تعلیم، معنای گسترده‌تری داشته و بخش مهمی از اثربخشی نظام آموزش سنتی بر پایه روابط عمیق میان استاد و شاگرد است. شاخصه‌هایی همچون تعهد، ارادت و احترام، اخلاقیات و طی کردن روند سلسله‌مراتب در سایه نظام آموزشی نوین، مجالی برای تکامل و بروز نمی‌یابد. آنچه مسلم است نظام‌های آکادمیک در مقاطع مختلف تحصیلی متمرکز بر آموزش‌های نظری در کنار آموزش‌های عملی بوده و ارزش‌های والای اخلاقی از استادان و پیشکسوتان به نسل جوان انتقال نمی‌یابد. نتیجۀ حاصله از مقایسات و تحلیل‌های صورت گرفته حکایت از آن دارد که علی‌رغم همۀ فراز و نشیب‌ها، همچنان شیوۀ استاد-شاگردی از کارایی مطلوب‌تری نسبت به روش‌های نوین آموزشی برخوردار است.

منابع

  • آژند، یعقوب (1380)، نظام سنتی استاد-شاگردی در نقاشی ایران، نشریه هنرهای زیبا، تهران.
  • افشاری، مهران (1384)، آیین جوانمردی، دفتر پژوهش‌های فرهنگی، تهران.
  • جباری راد، حمید (1384)، نخستین مدارس آموزش هنر در ایران، مجله رشد آموزش هنر، دوره پنجم، شماره 2.
  • ذکاء، یحیی (1342)، میرزا ابوالحسن خان صنیع الملک غفاری مؤسس نخستین هنرستان نقاشی در ایران، نشریه هنر و مردم.
  • سیفی، ندا (1395)، تأملی در رابطه استاد-شاگردی در آموزش هنرها با تأکید بر نظام سنتی، فصلنامه علمی پژوهشی نگره.
  • کربن، هانری (1363)، آیین جوانمردی، ترجمه: احسان نراقی، نشر نو، تهران.
  • طالبی، طهماسب، قاسمی، حسین (1393)، سیری در تاریخ آموزش‌وپرورش ایران و اسلام، سایه‌گستر مهرگان دانش، قزوین.
  • ندیمی، حمید (1389)، روش استاد-شاگردی از نگاهی دیگر، نشریه هنرهای زیبا-معماری و شهرسازی، شماره 44.
  • واعظ کاشفی سبزواری، مولانا حسین (1350)، فتوت نامه سلطانی، بنیاد فرهنگ ایران، تهران.
  • یوسفی فر، شهرام (1390)، مجمع الصنایع تجربه نوگرایی در مشاغل کارگاه‌های سلطنتی دوره قاجار، نشریه گنجینه اسناد، پاییز، شماره 83.


خبر نامه


شما هم می توانید در مورد این مطلب نظر بدهید.

برای ثبت نظرات، نقد و بررسی شما لازم است ابتدا وارد حساب کاربری خود شوید.