سمبل‌های آیینی یلدا

سمبل‌های آیینی یلدا

ایرانیان از دیر‌باز در شب آخر پاییز که آن را شب تولد خورشید یا زایشِ مهر می‌خوانند، به جشن و سرور می‌پردازند. در جشن شب یلدا، ایرانیان با افروختن شمع یا نور چراغ، سفره‌ای می‌گسترانند و خوراکی‌هایی ویژه را بر آن می‌نهند؛ مانند انار، هندوانه، سیب و سنجد با رنگ سرخ، که همگی سمبل‌هایی از خورشید هستند.


ایرانیان باستان، برآمدن نخستین پرتوهای خورشید در روز اول زمستان را به‌عنوان لحظه زایش مهر جشن می‌گرفتند. مهر در سانسکریت میترا و در اوستایی میتره، در زبان پهلوی میتر و در زبان پارسی محبت و دوستی، آشتی و پیمان معنا می‌دهد. آیین مهر در ایران شکل گرفت و این آیین مربوط به مردمانی است که در هزاره‌های دور زندگی می‌کردند و فعالیت‌های روزانه خود را بر بنیان پدیده‌های طبیعی و دگرگونی آنها تنظیم می‌کردند. از این روی بخشی از این پدیده‌ها ستودنی بودند و آنان را تجلی وجود خدا دانستند. از این میان خورشید که با پرتو یا مهرش به زمین گرما و زندگی می‌بخشید بیش از همه مورد ستایش قرار گرفت و پیروان مهر با اندیشیدن و ژرف‌نگری در بزرگ‌ترین منشا نور مادی یا خورشید و شناخت اثرات زندگی‌بخش پرتوهای آن، به شناخت بزرگ‌ترین منشا نور معنوی یعنی خداوند دست یافتند و مهر معنوی او را ستودند.

در آیین مهر یا میترا نخستین روز زمستان به نام "خوره روز" یا "خورشید روز" روز تولد مهر و نخستین روز سال به‌شمار می‌آمده است و امروزه کارکرد خود را در تقویم میلادی که ادامه گاه‌شماری میترایی است و حدود چهارصد سال پس از مبداء میلادی به وجود آمده است، ادامه می‌دهد.

یلدا در شعر

یلدا واژه‌ای است سُریانی به معنای زاده‌شدن و تولد که در اصطلاح عامه به آن شب چله می‌گویند. ایرانیان شب آخر پاییز که آن را شب تولد خورشید یا زایش مهر می‌خواندند به جشن و سرور می‌پرداختند تا شکست اهریمن را جشن بگیرند و در پرتو روشنی آتش، تاریکی اهریمنی را نابود سازند. این شب بلندترین شب سال است که فردای آن و با طلوع خورشید، روزها بلندتر شده و خورشید زمان بیشتری را در آسمان خواهد گذراند.
این جشن که از دیرباز در میان ایرانیان به‌جا مانده و شبِ جشنِ دورهمی‌های خانوادگی است، خویشاوندان را در خانه بزرگ خاندان جمع کرده و تا پاسی از شب با شادمانی به گفت‌وگو و خوردن آجیل، شیرینی و میوه می‌پردازند.

شب یلدا
یلدا از جمله مضمون‌هایی است که در شعر و ادب ما جایگاهی خاص داشته و برخی شاعران با توجه به خصوصیات این شب که طولانی بودن، سیاهی و تاریکی از جمله آن‌ها است، در اشعار خود از آن استفاده کرده‌اند.
شهریار سروده است :

* صبح سپیده دم، گشوده دیدۀ روشن   

از  دل   ابهامِ   ظلمتِ   شبِ   یلدا

* افق چشم تو، سیه مشقِ شبان یلداست      

همه چون زلف تو در نقشِ چلیپا  گشتن

* سرآوره به هر سو از کمین غولان و اهریمن

درخشان  چشم آتش‌زا  چو  اختر  در  شبِ یلدا

حضرت حافظ نیز از بلندی و ظلمت شب یلدا چنین می‌گوید :


*صحبت حکام ظلمتِ شب یلداست            

نور  ز خورشید جوی، بو که بر‌آید

سمبل‌های یلدا

سمبل همان پوشیدگی و عدم صراحت است؛ همان معنا و مفهومی که در ورایِ ظاهر هر چیز وجود دارد. برای برپایی جشن‌ها و آیین‌‌ها همیشه رسوم خاصی وجود داشته و هر جشنی سمبل‌های مخصوص به خود را دارد. در جشن یلدا نیز با افروختن آتش، شمع یا نورِ چراغ، سفره‌ای می‌گسترند و خوراکی‌‌هایی ویژه را که سمبلی از خورشید دانسته بر آن می‌نهند، از جمله انار، هندوانه، سیب سرخ و سنجد که به رنگ سرخ خورشید هستند.

گستراندن سفره‌ای از خوراکی‌های گوناگون ریشه در یکی مراسم آیین مهر دارد که بزم مهر یا مهمانی مهر نام داشت. در این مراسم سفره‌ای آیینی گسترده می‌شود و پیروان مهر به نشانه همسانی و برابری و استواری در پیمان، در حضور خداوند باهم هم‌سفره و هم‌پیاله می‌شوند. در برخی نواحی ایران به این خوراکی‌ها "شب چره" می‌گویند. که شامل هفت نوع میوه و آجیل هفت مغز است. البته گاهی شمار آنها از هفت نوع بیشتر می‌شود. خوردن آجیل، میوه و شیرینی یکی از آیین‌های این شب و نمادی از برکت، تندرستی و شادکامی است. از میوه‌های مخصوص این شب می‌توان به انار و هندوانه اشاره کرد که معنایی نمادین و رمزگونه دارند. هندوانه و انارِ سرخ، نمادی از گرمای مهر در شب سرد زمستان هستند.

جیمز هال در کتاب «فرهنگ نگاره‌ای نمادها در هنر شرق و غرب» در مورد انار این‌گونه می‌نویسد: دانه‌های انار، آن را در میان اقوام مدیترانه‌ای و خاور نزدیک و هندوستان و چین به صورت یک نماد گسترده باروری و فراوانی درآورده است. در مسیحیت نیز انار به‌عنوان یک نماد عیسوی بوده که رستاخیزی و جاودانگی از آن ناشی شده و آن را در دست عیسی در زمان کودکی می‌توان دید، همچنین نماد عفاف نزد عیسویان است.

خوردن هندوانه در شب یلدا جزو آداب و رسوم تمام نواحی ایران است؛ علاوه بر اینکه مردم ایران قدیم آن را سمبلی از خورشید می‌دانستند، در نقاط مختلف ایران باورهای دیگری در مورد آن وجود دارد که اگر مقداری هندوانه در شب یلدا خورده شود، در سراسر چله‌ بزرگ و کوچک یعنی در سراسر زمستان سرما نمی‌خورند و بیمار نمی‌شوند. در آذربایجان این اعتقاد وجود دارد که با خوردن هندوانه لرز و سرما در آنان بی‌تاثیر خواهد بود.

همچنین در اصفهان هندوانه مهمترین میوه بر سر سفره چله است. در گیلان معتقد هستند که هر کس در شب چله هندوانه بخورد، در تابستان احساس تشنگی نمی‌کند و در زمستان نیز سرما را حس نخواهد کرد.

شب یلدا

حافظ‌خوانی و شاهنامه‌خوانی در شب یلدا

یکی دیگر از رسوم شب یلدا که در سده‌های اخیر اضافه شده تفال به حافظ است که از مشترکات تمام نواحی ایران به‌شمار می‌آید. تفال به دیوان حافظ به‌دلیل ویژگی خاص غزلیاتش است؛ چون شاعری چندبعدی است و اشعارش به سبب جنبه‌های نمادین و زبان اشارات که پوشیدگی و عدم صراحت از ویژگی‌های بارز آن است، یک متن باز و تاویل‌پذیر به‌حساب می‌آید و تفسیر آن نیاز به شواهد و قراین درون متنی و بینامتنی دارد. ابهام از خصایص ذاتی شعر حافظ است که وجوه مختلفی به اشعارش داده است و با بیان یک وجه، مطلب پایان‌یافته تلقی نمی‌شود و گاه یک واژه یا یک اصطلاح کاربردها و ابعاد گوناگون یافته است.

بسیاری از افراد تفال به حافظ را در این شب نیکو شمرده و اشعار را پیشگویی از آینده می‌دانند. در برخی نواحی ایران علاوه بر حافظ، اشعار فردوسی و شاهنامه‌خوانی رونق زیادی دارد. در برخی استان‌ها، آیین‌های شب یلدا با داستان‌ها و افسانه‌های کهن ایران‌زمین همراه می‌شود؛ مانند قصه‌هایی از عشق شیرین و فرهاد و نبرد رستم و سهراب و اشعار و ترانه‌های محلی. از دیگر رسوم این شب، بازی‌های شب یلداست که بر اساس فرهنگ و سنت هر قوم و ملیت اجرا می‌شود و هر منطقه بازی‌های بومی و مختص به خود را داراست.

منابع

1) انوری، مجتبی، یلدا جشن تولد خورشید، جشن زایش مهر،جشن جهانی شدن، مجله گزارش، دیماه 1387، شماره 204، ص 8-5.
2) براتی خوانساری ، محمود، وقت حافظ، نشریه علمی-پژوهشی پژوهش‌های ادب عرفانی(گوهر گویا)، سال نهم، بهار و تابستان1394، ص 128-99.
3) پارسی، تورج، سپنتا، شاهین، جشن یلدا در فرهنگ ایران، مجله حافظ، آذر و دی 1387، شماره 57 ص 12-10.
4) پورنامداریان، تقی، اکبری، فاطمه، رمز و تفاوت آن با نماد و نشانه، مجله زبان و ادب فارسی، بهار 1390، ص 60-54.
5) خیرخواه، سعید، یلدا جشن ولادت خورشید، مجله حافظ، دی‌ماه 1384 شماره 22 ص 8-5.
6) سلطانی، سیما، شب یلدا، مجله بخارا، آذر و دی 1385، شماره 57، ص 278-283.
7) شریف پور، عنایت الله، بازتاب جشن‌های ایرانی و اعیاد اسلامی در شعر شهریار، مجله مطالعات ایرانی، پاییز 1389، شماره 18 ص 178-159.
8) صفاری، محمد معین، تجلی اعیاد اسلامی و جشن‌های ایرانی در غزلیات حافظ شیرازی، مجله مطالعات ادبیات و عرفان و فلسفه، زمستان 1395، ص 63-59.
9) گروه اجتماعی، به بلندای یلدا، مجله گزارش، دیماه 1385، شماره 182، 45-44.
10) هال، جیمز، فرهنگ نگاره‌ای نمادها در هنر شرق و غرب، ترجمه: بهزادی، رقیه، فرهنگ معاصر، تهران،1390.



خبر نامه


شما هم می توانید در مورد این مطلب نظر بدهید.

برای ثبت نظرات، نقد و بررسی شما لازم است ابتدا وارد حساب کاربری خود شوید.