جشن یلدا

جشن یلدا

جشن‌های ایرانی پدیده‌هایی نیستند که به طور ناگهانی از میان مردم سر برآورده باشند و صحبت کردن در مورد آن‌ها، همیشه چالش برانگیز بوده است. جشن‌ها مناسباتی رمزگونه هستند که با گذشت هزاران سال از پیدایش آن‌ها، همچنان در میان مردم رواج دارند. یکی از مهمترین جشن‌های باستانی که امروزه در بسیاری از مناطق جهان با عناوین مختلف برگزار می‌شود و ریشه و عمق یکسانی در پس آن نهفته است، جشن شب یلدا است.


مردم ایام دور و گذشته که پایه زندگیشان بر کشاورزی و چوپانی قرار داشت، در طول سال با نگرش و تامل بر احوالات آسمان و جهت حرکت ستارگان و بلندی و کوتاهی روز و شب، فعالیت‌های خود را با آن تنظیم می‌کردند. در همین راستا، روشنی روز و تابش خورشید و اعتدال هوا را موافق و مظاهر نیکی و ایزدی دانسته و تاریکی و شب و سرما را اعمال اهریمنی. در نگاه آن‌ها تمامی این گردش‌ها و تکرار آن در طول سال، جدالی پیوسته میان اهریمن و ایزد یا همان شب و روز است.

دورهمی شب یلدا

شب یلدا چه شبی است؟

ایشان در طول سال دریافتند که کوتاهترین روز سال، آخرین روز پائیز یعنی30 آذرماه و بلندترین شب سال، اولین روز زمستان یعنی 1 دی ماه است. اما بلافاصله پس از بلندترین شب سال، روزها به تدریج بلند شده و شب‌ها کوتاه‌تر می‌شوند. خورشید هر روز بیشتر در آسمان می‌ماند و نور و گرمی و مهر می‌پراکند و برکت و روزی نثارشان می‌کند. اما جالب است که بدانید مهر، خورشید نیست. بلکه فروغ، انوار و پرتو خورشید است. مهر به معنای دوستی و محبت است. ایزد جنگجو و دلاوری است و داور بزرگ جهان است. مهر پیش از آن که خورشید از پس کوه هِرا (Hera) سر بر کشد، با جامه زرین و زینت‌هایش آسمان را فرا گرفته و از آن بلندای کوه، به نگرش همه کشور‌های آریایی می‌پردازد. به همین جهت نامش را یلدا، یعنی زایش مهر و تولد دلاور شکست ناپذیر عنوان کرده‌اند.


تقویم باستانی و چله


اقوام قدیم آریایی، جشن تولد آفتاب را آغاز زمستان می‌دانند. حتما شنیده‌اید که از این روز با نام چِله نیز یاد شده است. چرا چله؟ در تقسیم‌بندی تقویم باستانی، سال دارای دو فصل زمستان و تابستان بوده و زمستان شامل دو ماه دی و بهمن می‌شده است. در این تقسیم‌بندی نام آغاز زمستان را چله یا چارچار(یعنی چهل، که عددی مقدس محسوب می‌شده و پرداختن به قداست آن و مفاهیم عمیق اعداد در این مقوله نمی‌گنجد) می‌گویند. همین چله، خود به دو دسته بزرگ و کوچک تقسیم می‌شود بدین صورت که ۴۰ روز ابتدای آن یعنی از هفتم دی ماه تقویم جلالی، تا 17 بهمن ماه را چله بزرگ و 20 روز انتهای آن را، یعنی 20 بهمن ماه تا 10 اسفند را چله کوچک می‌گفتند. سرما و بوران شدید در آغاز فصل زمستان و چله بزرگ اوج گرفته و شدت خود را تا انتهای آن حفظ می‌کند. در چله کوچک این حجم سرما کم می‌شود اما همچون کودکی، شیطنت‌وار و ناگهانی برف و بوران شده و سرما از آسمان بر زمین هجوم می‌آورد. از زبان مادربزرگ‌ها حتما شنیده‌اید جملاتی از این قبیل: " چله کوچیکه میگه: اگر به من چیزی نگین، بچه رو تو گهواره خشک می‌کنم از سرما." با آنکه از ابتدای زمستان، هجوم سرما زنگ خطری است برای جان و اموال مردم، اما بلند شدن ثانیه به ثانیه روزها و کوتاه شدن دم به دم شب‌ها، نویدبخش فصل گرم بوده و لحظه به لحظه خورشید به سمت قدرتمندی روزافزون پیش می‌رود. این ایام نشان از پیروزی مهر، جنگاور دلیر، بر سیاهی اهریمن بوده و لایق بزرگترین شادی‌هاست. حال سوالی به ذهن می‌رسد: چرا پایکوبی و جشن تا بامداد و دیدن اولین زرینه‌های مهر؟

خوراکی‌های شب یلدا

عرفان و یلدا


حتما در دنیای مدرن مفاهیمی از قبیل نیروی جمعی و انرژی جهانی را شنیده‌اید. بدین مضمون که هر چه در تفکر آدمی می‌گذرد و هر چه انسان انرژی به محیط پیرامون بدهد، چه مثبت و چه منفی، بازحورد آن را خواهد دید. در مباحث علوم عرفانی، در صورتی که این انرژی به صورت جمعی، هماهنگ و در یک لحظه ساطع شود، بازخورد آن چندین برابر خواهد بود. همان‌طور که در مذاهب مختلف الهی و ادیان ملل نیز گفته شده، اگر می‌خواهی دعایت اجابت شود برای دیگری دعا کن و برگزاری ادعیه و نیایش‌های گروهی در مراکز مذهبی نیز تاکیدی است بر همین امر. نیرویی مافوق قدرت بشر جهان را اداره می‌کند و آن نیرو گوش می‌سپارد به انرژی دریافتی از موجودات و جواب آن را می‌دهد. اقوام کهن در این شب بلند، برای غلبه بر تاریکی و سرما و یاری رساندن به خورشید برای طلوعی دوباره در آسمان بی‌کران و گستراندن نور و گرما، نمادی از خورشید را برپا کرده و در اطراف آن جمع شده و آن را تا بامداد زنده نگه می‌داشتند. این نماد گرما و روشنایی دارد، و چیزی نیست جز آتش. آتش مظهر قدرت بوده و یکی از سلاح‌های جنگی مِهر محسوب می‌شده است. با در نظر داشتن شرایط زندگی در روزگاران کهن، مردم در ابتدا در محیط‌های سرباز جمع می‌شدند و آتشی بزرگ بر پا کرده و در اطراف آن جشن و پایکوبی به راه می‌انداختند. ایشان برای همراهی با طبیعت و شنیدن جوابی نیکو از سمت نیروی مافوق، ادعیه‌ای با مضمون سلامتی جان، روزی مال و برکت زمین‌ و محصولاتشان به صورت جمعی می‌خواندند. مردم با گذشت زمان آتش را به غارهایشان بردند و از ایام خانه‌سازی و شهرسازی، آن را به زیر سقف‌هایشان مهمان کردند. این مقدس گرما‌بخش، گاه تنور نانشان را برکت می‌دهد و گاه در قالب ذغال‌های برافروخته و سرخ در زیر میزی جای می‌گیرد و با انداختن رو‌اندازی ضخیم و زیبا که دست‌ساز بومی هر منطقه بوده و امروزه در رنگ‌ها و نقش‌های متنوع اثری مختصر از آن‌ها بر جای مانده، محفظه‌ای گرم و امن برای اعضا خانواده ایجاد می‌کردند.

چیدمان خاص شب یلدا


طب سنتی و کُرسی و زمستان


حتما نام کرسی را شنیده‌اید. نوعی بخاری که امروزه در مناطقی از ایران به شیوه سنتی و در کشورهای اروپایی در قالبی مدرن جزء مهمی برای چیدمان منازل در فصل سرما محسوب می‌شود. جای دارد در اینجا اندکی به بار علمی این مقوله بپردازیم. در مضامین طب سنتی، طبیبان معتقد هستند گرم شدن مداوم و در پی آن بالا رفتن قدرت دفاعی بدن در زمستان، از طریق گرم شدن انگشتان پا صورت می‌پذیرد. همچنین سرد شدن پا و خیسی آن برای سلامت بسیار مضر بوده و مخصوصا در ایام دوره بانوان، سرد شدن انگشت شصت پا سلامتشان را تهدید کرده و بیماری‌های داخلی ایجاد می‌کند. در بسیاری از مناطق دیده شده است یکی از رایج‌ترین هدایای شب چله، علاوه بر خوراکی های مقوی، پاپوش‌هایی ضخیم از جنس پشم طبیعی بوده که زمستان را با آن سپری می‌کردند. در همین راستا، در شب‌های زمستان که آغاز آن یلداست، کرسی خود مرکزی برای تجمع محسوب می‌شده است. روی آن یک سینی بزرگ مسی قرار می‌دادند و هر خانواده با توجه به بضاعتش درون آن را پر از خوراکی‌های مقوی و انرژی‌زا می‌کردند تا علاوه بر مشغولیت و گذران زمان، مقاومت بدن را در برابر روزهای سرد آینده بالا ببرند. هرچه این مراسم خوش آب و رنگ‌تر و شلوغ‌تر برگزار می‌شد، دل اهالی خانه به عبور زمستانی آسوده‌تر و بدور از بیماری و مرگ و در پس آن تابستانی پربرکت و پرروزی خوش می‌شد. امروزه این جشن در میان مسیحیان که با اندکی جا به جایی زمانی، آن را به تولد مسیح نیز نسبت داده‌اند، بیشتر از کشورهای آریایی رونق دارد.

شعرخوانی شب یلدا


قسم به سوی چراغ


در این شب مردم جشن‌هایی برپا می‌کنند و بزرگ خاندان، اقوام را دعوت نموده و برایشان سفره‌هایی از خوراکی‌های سرخ و زرد و نارنجی را مهیا کرده و تا صبح و بعد از دیدن اولین نشانه مهر در کنار هم شادی می‌کنند. این مراسم در ایران امروز به شیوه‌های مختلف برگزار می‌شود، اما اصل آن روشن نگه داشتن چراغ خانه بوده که خود اشاره به آتش دارد و در پس آن سَمبلی از مهر است. در جهان مدرن، چراغ جای آتش را گرفته و همچون آتش، گرما و نور می‌بخشد و قداست بالایی دارد. به استناد قسم مادربزرگ که می‌گفت: به همین سوی چراغ... جالب است که توجه کنیم حتی قسم آن نیز به سوی چراغ است نه خود آن، چرا که سوی چراغ پرتو مهر است و خود چراغ، خورشید تابان.
یلدا، این شب رمزآلود، به دلیل عمیق بودنش، مورد توجه و الهام بسیاری از هنرمندان و شعرا قرار گرفته و در آرایه‌های ادبی بسیاری از اشعار به وفور دیده شده است. در جایی، بلندای زلف یار را به یلدا نسبت می‌دهند و در جایی دیگر سیاهی چشم و خالش را. گاه فراغ یار را یلدای بی پایان دانسته و گاه پایان شب هجران را پایان یلدا. چنانچه سعدی می‌گوید: روز رویش چو برانداخت نقاب از پس زلف/ گویی از روز قیامت شب یلدا برخاست.

تولد مهر و مسیح


مراسم شب یلدا برای تازه عروس‌های آذری‌ زبان


یکی از رسومات مردمان مناطق شمال غربی کشور که آذری زبان هستند، مراسم شب چله برای تازه عروس هاست. در این شب اگر دختری نامزد کرده و هنوز در خانه پدر باشد، خانواده داماد موظف است هدایایی را با عنوان شب چله‌ای برایشان ببرد. این هدایا شامل خوراکی‌های پاییزه است که با توجه به سلیقه هر خانواده تزئین می‌شوند. به طور مثال، هندوانه و کدو حلوایی را به صورت گل در می‌آورند و ظرف‌هایی را پر از انار و خرمالو کرده و آجیل 4 مغز با برگه‌های قیسی و قطعات مسقتی را در ظرفی دیگر می‌ریزند. در کنار این خوراکی‌ها یک دست لباس کامل زمستانی به همراه قواره‌ای پارچه و قطعه‌ای طلا نیز تدارک دیده و همگی را بر روی سینی‌های مسی چیده و روانه خانه عروس می‌کنند. این رسوم امروزه نیز در میان ترک‌های مناطق مختلف رایج بوده و با همان آب و تاب قدیمی برگزار می‌شود. جالب است بدانید که هنرمندان نیز در زمینه چیدمان سفره برای این شب به‌خصوص، دست به کار شده و برای هر چه زیباتر جلوه دادن آن، محصولات مرتبطی ساخته‌اند. به طور مثال سینی‌های مسی، ظروف سفالین با نقوش هندوانه و انار، آباژورهای سرخ رنگ با طرح هندوانه، زیورآلات دانه اناری، و بسیاری از محصولات مشابه، می‌تواند جایگاه ویژه‌ای در سفره شب یلدا داشته باشد و در عین به روز بودن، حال و هوایمان را به گذشته ببرد.


جشن‌ها بهانه‌ای برای با هم بودن


درست است که در مناطق مختلف ایران و جهان، اقوام، ادیان و فرهنگ‌های متفاوتی وجود دارد، اما برپایی جمعی مشترک در این مناسبات و جشن‌ها به وضوح دیده می‌شود. یلدا شروعی برای زمستان است اما در حقیقت در پس آن نوید‌بخشی تابستانی پر برکت و روزی نهفته است. مهم نیست در عمق و ریشه‌های آئینی این شب چه بوده، مهم نیست تولد مسیح است یا میترا. یلدا بهانه‌ای است برای جمع شدن عزیزان و سپری کردن ساعاتی خوش، به همراه داستان‌ها و اشعار دلنشین و ساختن شبی و شب‌هایی یلدایی و خاطره‌انگیز. مهم این است که لحظه‌های با هم بودن آنقدر با ارزش هستند که برای یک دقیقه بیشتر در کنار هم بودن، می‌توان جشنی به بلندای یلدا و شکوه شب و درخشندگی مهر بر پا کرد.

منابع:
• دایره‌المعارف زبان فارسی (مصاحب)،
• لغت‌نامه دهخدا،
• فرهنگ معین،
• جشن‌های ایرانی، دکتر پرویز رجبی،
• جشن‌های آب، هاشم رضی،
• جشن‌های آتش، هاشم رضی،



شما هم می توانید در مورد این مطلب نظر بدهید.

برای ثبت نظرات، نقد و بررسی شما لازم است ابتدا وارد حساب کاربری خود شوید.