صنایع دستی مراکش

صنایع دستی مراکش

کشور مراکش در فرایند تاریخی خود همواره از فرهنگ نسبتاً غنی و متنوعی برخوردار بوده و هر نقطۀ آن ضمن وابستگی به این میراث فرهنگی، ویژگی‌های خاص خود را در تولید صنایع دستی دارد. این مقاله شما را با صنایع دستی کشور مراکش آشنا می‌سازد.


کشور زیبای مراکش در شمال غربی قاره آفریقا قرار داشته و پایتخت آن شهر رباط است. مراکش واژه‌ای بربر به‌معنای «سرزمین خدا» است. در ایران و برخی کشورها با نام مراکش، در سازمان‌های بین‌المللی ازجمله سازمان ملل متحد به نام Maroc یا Morocco و به عربی مغرب نامیده می‌شود. نزدیکی به اروپا از ویژگی‌های خاص مراکش است. پایتخت این کشور شهر رباط، اما بزرگ‌ترین شهر آن کازابلانکا است. کازابلانکا، مراکش، فاس، آسفی و مکنس از شهرهای مهم در کشور مراکش هستند که علاوه بر نقاط گردشگری زیبا، مراکزی جهت تولید صنایع دستی نیز به شمار می‌روند. شهرهای آزمور Azemmour و ولیلی Walili نیز از شهرهای باستانی و تاریخی مراکش هستند که شهر ولیلی در سال 1997 در میراث جهانی یونسکو به ثبت رسیده است.

Morocco

مراکز مهم گردشگری در کشور مراکش

morocco

صنایع دستی کشور مراکش عبارت‌اند از: فرش‌بافی، کاشی‌کاری، سفال و سرامیک، فلزکاری، چوب، چرم، پارچه‌‌بافی، معرق چوب، سبدبافی، حکاکی روی گچ، گلدوزی، کنده‌کاری روی چوب، کنده‌کاری روی استخوان، شیشه‌گری، ساخت آلات موسیقی.

معماری در کشور مراکش آمیخته با هنر است. اماکن تاریخی و مذهبی مهم ازجمله مساجد، قلعه‌ها و ساختمان‌های جذاب با معماری دیدنی باعث شده‌اند تا مراکش به یکی از مقصدهای محبوب گردشگران در اقصی نقاط جهان تبدیل شود. سه هنر اصلی دکوراسیون در ساختمان‌های مراکش عبارت‌اند از: چوب، گچ‌بری که به‌عنوان ژپس در مراکش شناخته می‌شود و کاشی و موزاییک‌کاری که از آن به‌عنوان زلیج Zellige یاد می‌کنند. این هنرها به شکلی گسترده در مدارس، مساجد و کاخ‌ها ساخته ‌شده در قرن‌های 14 تا 16 در شهرهای فاس، مکناس و مراکش، همچنین در کاخ‌ها و خانه‌های به‌جای مانده از قرن 19 و اوایل قرن 20 دیده می‌شوند.

zellige

کاشی‌کاری Textile Work

کاشی‌کاری مراکشی زلیج Zellige نام دارد و یکی از مهم‌ترین صنایع دستی خاص و منحصربه‌فرد این کشور است. این نوع کاشی‌کاری با الهام از هنر موزاییک رم و بیزانس شکل گرفت. اولین استفاده از زلیج از قرن دهم آغاز شد و در قرن پانزدهم در سلسله بربرها به تکامل رسید. امروزه یکی از نشانه‌های معماری مراکشی، کاشی‌کاری زلیج است. استادکاران در گذشته از این نوع کاشی‌کاری در کف‌پوش، دیوار، ستون‌، پله،‌ آب‌نما، استخر و نمای ورودی بنا استفاده می‌کردند. استفاده از این نوع کاشی‌کاری زیبا را در قصرهای قدیمی همچون قصر البطحا Dar Batha در شهر فاس، قصر الباهیه Bahia Palace در مراکش و مقبره اسماعیل مولای Mausoleum of Moulay Ismail در شهر مکنس می‌توان دید. زلیج یکی از نمادهای مهم معماری در مسجد حسن دوم Hassan II Mosque است.

zellige
اولین مرحله در تولید این کاشی، قالب زدن با گل رس Stoneware است که پس از کمی خشک شدن ابتدا کوبیده شده و سپس بصورت خشت‌های‌ خام مربع شکل برش می‌خورد. این خشت‌ها پس از آغشته شدن با لعاب‌های تک رنگ در کوره پخته می‌شوند. بعد از پخت، با ابزار دستی بر اساس مدل، به‌صورت شکل‌های هندسی برش خورده و اضافات آن جدا می‌شود. مشخصه منحصربه‌فرد در تولید این نوع کاشی این است که کاشی‌ها با مدل‌های هندسی، به‌صورت موزاییک برعکس کنار هم چیده می‌شوند. ضخامت این نوع کاشی یکسان بوده و شکلی ظریف دارد. در نهایت از کنار هم چیده شدن این کاشی‌ها و تکمیل نقش اصلی، یک شاهکار خلق می‌شود.

zellige

از زلیج در دکوراسیون داخلی نیز استفاده شده و در تزیین انواع میز و آب‌نما کاربرد دارد. این نوع کاشی به دلیل نوع گِل استفاده شده و مراحل پخت متعدد با دمای بالا، کاملا مقاوم و ضد آب است. شهر فاس یکی از مکان‌های مهم در تولید کاشی زلیج بوده و این کاشی‌ها ابتدا فقط با رنگ‌های زرد و آبی و سبز تولید می‌شد. در قرن هفدهم رنگ قرمز نیز اضافه شد و امروزه طیف گسترده ای از رنگ‌ها را داراست. این نوع کاشیکاری در خانه‌های مدرن امروزی نیز کاربرد داشته و به‌عنوان کف‌پوش یا تزیین دیوار‌ها بسیار پرطرفدار است.

zellige

چوب Woodwork

استفاده از چوب در مراکش به‌عنوان یکی از مصالح ساختمان‌ سازی سنتی به قرن هفتم بازمی‌گردد. از چوب درختانی نظیر کاج، سرو، راش، آبنوس، لیمو، زیتون و سرو در ساخت مساجد، خانه‌ها و ساختمان‌ها استفاده می‌شود. استفاده از چوب علاوه بر تزیین داخل بنا در ساخت منبر، مقرنس‌ و مشبک‌های چوبی، زینت بخش مساجد در کشور مراکش است. فراوانی چوب سدر که در جنگل‌های کوهستانی مراکش می‌روید آن را تبدیل به چوبی پر کاربرد نموده است. یکی از زیباترین دست‌سازه‌های چوبی مشربیه Mashrabiya  یا پنجره‌های مشبک بوده که استفاده از آن زیبایی خاص و منحصر به فردی به بنا می‌بخشد. مشربیه شبکه‌ای از تکه‌های کوچک چوبی به شکل‌های مربع، هشت‌ضلعی و ستاره است که از آن برای ایجاد پارتیشن جهت کنترل جریان هوا، فیلتر کردن نور و جدا کردن فضای خصوصی و عمومی استفاده می‌شود. در برخی مدارس مراکش نیز، چوب به شکلی سنتی استفاده شده و به‌صورت نوارهایی از کتیبه‌های مذهبی به زبان عربی، خوشنویسی‌هایی به خط کوفی یا دست‌نوشته‌هایی به خط کرسیو Cursive (نوشته‌های به‌هم‌پیوسته) در کنار شکل‌هایی از شاخ و برگ‌های در هم با الگوهای هندسی بسیار، به چشم می‌خورد.

morocan woodwork
محصولات چوبی ساخته شده از چوب تویا (نوعی درخت همیشه سبز مخروطی شکل که سدر قرمز نام دارد) نیز توجه گردشگران را به خود جلب می‌کند و همه‌چیز از ست‌های شطرنج گرفته تا جعبه‌های تزیین‌شده با مروارید، کاسه‌های چوبی، مبلمان، میز و صفحات حکاکی شده به‌صورت دست‌ساز با چوب تویا تولید می‌شوند. بهترین مکان برای تهیه محصولات چوبی شهر بندری الصویره است که در آن درختان تویا در امتداد ساحل اقیانوس اطلس رشد می‌کنند. در کارگاه‌های چوب این منطقه می‌توان بوی چوب درخت تویا را استشمام کرد و هنرمندان را در حال تراشیدن و صیقل دادن آن دید. نقاشی روی چوب در شهر فاس و معرق چوب در شهر صافی رواج دارد. در بازار سمارین Souk Semmarine می‌توان این محصولات چوبی زیبا را خریداری نمود.

فرش بافی مراکش Carpet Weaving

اولین و مهم‌ترین صنایع دستی مراکش فرش و قالیچه است. بافتن فرش در مراکش کاملاً سنتی بوده و به قبایل بربر برمی‌گردد. الیاف پشمی و ابریشمی جهت بافت انواع فرش‌های دستباف ابتدا بارنگ‌های گیاهی رنگ‌آمیزی شده و سپس بافته می‌شوند. طرح‌ و نقش‌ فرش‌های مراکشی انتزاعی بوده و دارای مضامین نمادین است. مردم این کشور بر این باورند که بافت برخی از نقوش مانند دست و چشم بر روی فرش، شیاطین را دفع کرده و خوش‌شانسی به ارمغان می‌آورند. این نقوش یکی از پرکاربردترین نقوش به‌کار رفته در بافت فرش‌های مراکشی است. انواع اشکال هندسی، صلیب، ستاره داوود، اسپیرال، گل‌ها، گیاهان و حیوانات از نقوش انتزاعی به‌کار رفته در قالی‌های مراکشی هستند. نقوش ماهی نماد آب و باران، پرنده پیام‌آور بین آسمان و زمین و نماد سرنوشت و مار نماد باروری و شفا است. در بافت قالیچه‌های تزیینی و تابلو فرش‌ها نیز از آیات قرآن استفاده می‌شود. Zerbiya نوعی فرش است که در سراسر مراکش تولید می‌شود و شهر فاس از مهم‌ترین مراکز تولید فرش در کشور مراکش است.

moroccan carpet

جواهرسازی Jewellery

جواهرسازی در مراکش سابقه‌ای دیرینه داشته و مهارت مهاجران آندلس و یهودی سبب شد که این هنر تا اواسط قرن بیستم انحصاراً در اختیار کارگاه‌های شهر فاس، مراکش، الصویره و تزنیت باشد. جواهرسازی مراکشی از تکنیک‌های بسیاری چون ریخته‌گری، حکاکی، ملیله‌کاری، لحیم‌کاری و میناکاری برای انتقال مفاهیمی چون ثروت، موقعیت و هویت بهره می‌گیرد. در این کشور معمولاً زیورآلات طلا با مروارید، گارنت، زمرد و یاقوت و زیورآلات نقره با مهره‌های مرجان و کهربا تزیین می‌شوند.

berber jewellery
جواهرسازی بربر Berber jewllery توسط هنرمندان جنوب مراکش خلق شد. این جواهرات معمولاً از نقره و برنز ساخته شده و طرح‌هایی هندسی و گل‌دار دارند. این نقوش علاوه بر آویز، گوشواره‌، دستبند و گردنبند، در زره‌ها و سلاح‌های جنگی نیز کاربرد دارد. بهترین مکان برای خرید جواهرات بربر، بازارهای جواهرات در شهر تزنیت و مغازه‌های جواهرسازی در شهر فاس هستند. زیورآلات و جواهرات مراکشی علاوه بر اینکه برای گردشگران جذاب است نقش مهمی را در زندگی مردم مراکش ایفا کرده و هنوز هم در مراسم عروسی مناطق بومی نقش به‌سزایی دارد.

نساجی Textile

مراکش از زمان رومیان در صنعت نساجی به‌خصوص در پارچه‌های بافته شده و دوخته شده برای بربرها شهرت داشته است. امروزه، زنان بربر همچنان به بافت پتو، قالیچه، پرده، روتختی، لباس، روکش بالشت و کوسن مشغول هستند و از پارچه‌های بافته شده با الیاف طبیعی سیاه، قهوه‌ای و سفید و یا رنگ شده استفاده می‌کنند. در قرن شانزدهم، فاس به مرکز اصلی بافندگی پشم و ابریشم مرغوب برای بازارهای داخلی و خارجی تبدیل شد. از آن زمان تاکنون، هنرمندان حرفه‌ای شهر از مخمل ابریشمی در کنار طلا و نقره با طرح‌هایی از گل و لاله را برای مبلمان خانه‌های لوکس، لباس‌های عروسی و پوشش‌ اسب‌ها به‌کار می‌برند.

moroccan textile
لباس سنتی مردان و زنان مراکشی Jabador نام دارد که جنس آن کتان یا پنبه است. شهر فاس در تولید این نوع لباس شهرت دارد. کافتان Kaftan نوعی لباس بلند و زیبای مراکشی است که روی آن با گلدوزی تزیین می‌شود. این نوع لباس در صنعت مد نیز بین المللی شده و با در هم شکستن مرزهای جغرافیایی برای رسیدن به شناخته شده ترین مد در سراسر دنیا پیش می‌رود. امروزه نیز این نوع لباس هنوز تولید می‌شود و بسیار جذاب و پرطرفدار است.

چرم Leatherwork

مراکش گونه‌های بی‌شماری از چرم را داراست. شهر فاس و مراکش از مراکز مهم دباغی و تولید چرم خام بوده و بیشتر کارگاه‌های تولید چرم در این شهرها قرار دارد. در حقیقت شهر فاس از قدیمی‌ترین و بزرگ‌ترین مراکز دباغی در جهان است. در کشور مراکش از چرم گوسفند برای تولید لباس و از چرم گاوی برای تولید کیف و کفش استفاده می‌شود. چرم در تولید محصولاتی نظیر لباس، مبلمان، کفش، کیف، کوسن، پاف، کیسه، کمربند و زین اسب کاربرد دارد. بابوش Babouche یا بلفا Balgha دمپایی‌های چرمی معروف مراکشی هستند که به شرق میانه نیز صادر می‌شود. امروزه این دمپایی‌ها معمولاً با گلدوزی و نقوش سنتی و اصیل مراکشی تزیین شده و یکی از سوغاتی‌های معروف مراکش به‌شمار می‌رود.

moroccan leather

فلزکاری Metalwork

فلزکاری یکی دیگر از هنرهای چشم‌نواز هنرمندان مراکشی است. مس و برنج از فلزات پرکاربرد در این کشور بوده و خانواده‌های مراکشی برای استفاده روزمره بیشتر از ظروف مسی استفاده می‌کنند. این ظروف که از فلز مس یا برنج ساخته می‌شوند معمولا دارای نقش و نگار حکاکی شده‌اند. علاوه بر ظروف، فانوس‌های مشبک، قاب آینه و میزهای فلزی که در سطح آن‌ها کاشی‌های دست‌ساز زلیج خودنمایی می‌کنند نیز، تولید می‌شود. شهر فاس یکی از مراکز تولید محصولات دست‌ساز فلزی نظیر چراغ‌، شمعدان، قاب آینه، سینی و دیگ‌های مسی است.

یکی از محصولات بسیار مشهور در کشور مراکش چراغ‌ است که معمولاً از فلز برنج کاملاً با دست ساخته می‌شوند. نقوش مشبک بر روی بدنه این چراغ‌ها جلوه زیبایی به محیط بخشیده و فضا، با نوری کم و فیلتر شده به سبک شرقی تزیین می‌شود. این چراغ‌ها در مدل‌های آویز، دیواری و رومیزی ساخته می‌شوند.

moroccan lamp
یکی از هنرمندان مشهور این هنر یحیی رواخ است. این هنرمند با الهام از طرح‌های کلاسیک عربی در ساخت چراغ‌های برنجی توانسته است آثاری را تولید نماید که با ایجاد سایه‌های زیبا و منحصربه‌فردشان به شهرت برسند. آثار هنری یحیی، تلفیقی از طرح‌های مدرن و کلاسیک عرب را نشان می‌دهد.

سفال و سرامیک Pottery&Ceramics

سفال و سرامیک مراکش گنجینه‌ای متنوع از طرح‌های سنتی است. هنر سفالگری در این کشور قدمتی دیرینه داشته و به‌صورت سنتی در خانواده‌های مراکشی از پدر به فرزند آموزش داده می‌شد. ظروف سفالی نظیر گلدان Vase، بشقاب، کاسه، ظروف سنتی پخت غذا (Tagins)، تنگ (Jar) ، زیرسیگاری، شمعدان و ... با طرح و رنگ‌های سنتی تولید شده و‌ شهرهای صافی، فاس و مکنس از مهم ترین مراکز تولید سفال و سرامیک در این کشور هستند.

moroccan potteryTagin ظرفی سنتی برای پخت غذا در مراکش است که درب قیف مانند آن ساختاری زیبا و منحصر به فرد به آن می‌بخشد و علاوه بر جنبه کاربردی، تزیینی است. Jar نیز ظرفی بزرگ و در‌دار است که برای ذخیره سازی ادویه جات، ترشی، سیر و قهوه در آشپزخانه‌های مراکشی کاربرد دارد به‌دلیل کوچک بودن خانه‌های مراکشی و فضای کم آشپزخانه‌ها این ظروف برای ذخیره مواد غذایی بسیار مناسب است. ویژگی کاسه و بشقاب‌های مراکشی این است که در بالای این ظروف سوراخ ریزی تعبیه شده که می‌توان یک سیم از آن عبور داد و روی دیوار نصب نمود که علاوه بر تزیین دیوارها، فضای کمتری را اشغال می‌کنند.

moroccan pottery

ظروف سفالی ابتدا با چرخ سفالگری فرم گرفته و پس از خشک شدن در کوره پخته می‌شوند. در مرحله بعدی پس از نقاشی و زدن لعاب، در کوره قرار می‌گیرند. سفالگران مراکشی برای نقاشی روی سفال از قلموهای دست ساز با موی دم اسب استفاده می‌کنند. سفال شهر صافی به‌دلیل تزیینات فلزی روی بدنه شهرت داشته و بیشتر با خاک رس قرمز تولید می‌شوند. از سنگهای قیمتی نیز در کنار ورق‌هایی از طلا، نقره و دیگر فلزات در تزیین این سفالینه ها به کار می‌رود.

moroccan pottery

Quartier des Potiers (محله سفال) مکانی در نزدیکی شهر صافی است که کچلا Kechla نامیده شده و به عنوان موزه ملی سرامیک مراکش نیز هست. در این مکان سفالگران مراکشی نوعی منحصر به فرد از سفال را با سبکی خاص تولید می‌نمایند. استاد سفالگر، مولا احمد سرگینی Molay Ahmad Sergini یک گالری سفال در شهر صافی داشته و نمونه آثارش در موزه بریتانیا به نمایش گذاشته شده است. سفال شهر فاس با تأثیر از رنگ و نقوش هنراسلامی خاص و منحصر به فرد بوده و بیشتر از 6 قرن است که بهترین سفال مراکش در این شهر تولید می‌شود. ویژگی سفال‌های این شهر لعاب اکسید کبالت است که رنگ آبی بسیار زیبایی را به ظروف سفالی می‌بخشد. طرح‌های هندسی و گلدار روی زمینه آبی یا رنگ‌های دیگر سبک خاص سفال مراکشی بوده و وابسته به نقوش شمال آفریقاست. فراوان‌ترین خاک رس در شهر فاس، کائولین یا خاک رس سفید بوده و سفال‌های فاسی با ‌رنگ روشن در سراسر مراکش دارای شهرت هستند.

moroccan ceramics

صنایع دستی آفریقا بسیار جذاب و منحصر به فرد است و مراکش کشوری هزار چهره از این قاره پهناور، صنایع دستی خاص و زیبایی دارد. هنرمندان تولید کننده صنایع دستی، نقش مهمی در اقتصاد این کشور داشته و هر ساله محصولات بسیاری از این کشور به کشورهای دیگر صادر می‌شود.

مقالات صنایع دستی ملل منحصراً متعلق به کتاب الکترونیکی مجله چونک بوده و استفاده از این مطالب با ذکر منبع بلامانع است.


خبر نامه


شما هم می توانید در مورد این مطلب نظر بدهید.

برای ثبت نظرات، نقد و بررسی شما لازم است ابتدا وارد حساب کاربری خود شوید.