آیین مهرپرستی؛ خاستگاه یلدا و کریسمس

آیین مهرپرستی؛ خاستگاه یلدا و کریسمس

ایرانیان باستان بر این باور بودند که شادی، اهورایی و اندوه، اهریمنی است. آنان غم را نمی‌شناختند و حتی در سوگ کسی نیز به اندوه نمی‌نشستند و شیون و زاری را گناهی بزرگ می‌دانستند؛ پس برای شادی همیشه تلاش می‌کردند و در هر فرصتی جشنی ترتیب داده و به شادمانی می‌پرداختند. شب یلدا یکی از این جشن‌های باشکوه و باستانی است. در این شب، مهر یا میترا به‌دنیا می‌آید.


مهرپرستی یا میتراییسم در زبان سانسکریت به‌معنای خورشید و مهر است. ایرانی‌ها قبل از آنکه آیین زرتشت را قبول کنند میتراییسم بودند. میتراییسم آیینی است که حدود 3000 سال پیش از میلاد مسیح با مهاجرت و کوچ انسان‌ها، به اروپا راه پیدا کرد. سال‌های بعد رومانیایی‌ها پس از فتح اسکاتلند آثار آیین میتراییسم را که از طریق معاشرت با ایرانیان با خود به‌همراه داشتند به اسکاتلند بردند و این آیین و فرهنگ ایرانی، جهان را از چین تا اسکاتلند فراگرفت. امروزه نیز در زیرزمین کلیساهایی حتی در واتیکان، مجسمه‌ها و معابد میترا وجود دارد. در شهر لندن نیز تندیس‌های بسیار زیبایی از میترا به‌چشم می‌خورد.

آیین میترا یا مهرپرستی بیش از 2000 سال جهان را زیر سلطه خود داشته و این امری طبیعی است که بر روی مذاهب و ادیان بعد از خود تأثیرگذار باشد. حدود سده‌های سوم میلادی، کنستانتین امپراطور روم، مذهب مسیحیت را بر بستر مذهب میترا در اروپا پایه‌گذاری کرد.

نشانه‌های ارتباط کریسمس با آیین مهرپرستی:

صلیب :

صلیب نشانه باد و خاک و آب و آتش بوده و ایرانیان به آن چلیپا می‌گفتند؛ چلیپا همان گردونه مهر بوده و نه تنها در نگاره‌های تخت جمشید به‌چشم می‌خورد بلکه در گردنبند طلایی هم که در مارلیک گیلان کشف شد این نقش وجود داشته است. هزاران سال پیش از تولد مسیح و پیدایش آیین مسیحیت، تمام گو‌رهای هخامنشی به‌شکل صلیب ساخته شده‌اند.

کارت تبریک کریسمس:


ابوریحان بیرونی 1000 سال پیش در کتاب التفهیم نوشت: ایرانی‌ها در ایام عید به‌هم "شادباش نبشته" می‌دادند؛ مردم ما سال‌ها قبل نوشته‌هایی را به‌مناسبت تبریک سال نو به‌یکدیگر هدیه می‌کردند. این کار امروزه به‌عنوان فرستادن کارت تبریک در ایام کریسمس مرسوم شده است.

هدیه کریسمس:

هدیه واژه‌ای عربی است و ایرانیان قدیم به آن "دست لاف" می‌گفتند، این واژه در گذر زمان به "دشت" تغییر کرد. حتما برایتان پیش آمده است که از فروشنده‌ها شنیده باشید " هنوز دشت نکرده‌ام ". این واژه بازمانده واژه "دست لاف " است که امروزه استفاده می‌شود.

جالب است بدانیم قدیمی‌ترین هدیه دادن‌ها به کشور خودمان ایران باز می‌گردد :


1. در موزه لوور  سنگ لاجورد به جای مانده از گردنبندی وجود دارد که بر روی آن تصویر مردی است که به‌روی زمین نشسته و شاخه گلی را به معشوقه خود هدیه می‌دهد. این حکاکی قدیمی‌ترین عاشق و معشوق را به‌تصویر کشیده است. این سنگ نزدیک به 5000 سال سن دارد و در جنوب ایران کشف شده است.

2. در بخشی از سنگ‌نگاره‌های تخت جمشید، صفی متشکل از 23 نفر از کشو‌رهای مختلف حکاکی شده که در آستانه سال نو همراه با هدیه به ایران آمده‌اند، هدایایی چون سبو، اسب، لباس و دیگر هدایا. همه این افراد دست در دست هم به‌حالت صلح و آرامش پشت سرهم ایستاده‌اند. این سنگ‌نگاره‌ها سمفونی باشکوهی از فرهنگ غنی ماست.

مهرپرستی

3. ابوریحان بیرونی در خصوص هدیه و هدیه دادن ایرانی‌ها این‌طور نقل می‌کند که در زمان جمشید اسطوره‌ای در نوروز، برای اولین بار ایرانی‌ها نیشکر را کشف کردند و از وجود ماده شیرین در آن شگفت زده شدند، همین امر سبب شد تا سال‌ها نیشکر یا شکر به‌هم هدیه دهند. یکی از قدیمی‌ترین هدیه‌های بشر در آستانه سال نو همین نمونه است.

بابانوئل :


کلمه بابا همان پاپاست، همان معنایی که از واژه‌های پاپ، پدر و father هم دریافت می‌شود؛ همان‌طور که می‌دانیم مسیح نیز مانند میترا به‌عنوان پدر خطاب می‌شد و همان‌طور که امروز برای رسیدن به مقام پاپ 7 مرحله را باید پشت سرگذاشت، برای رسیدن به میترا نیز باید 7 پله طی می‌شد. قدیمی‌ترین ریشه واژه نوئل، واژه آلمانی "یول" به‌معنای خورشید و مهر است. پس بابانوئل به‌معنای پدر میترا ست.

لباس بابانوئل:


در غا‌رهای ایتالیا و برخی بخش‌های اروپا تصاویری از میترا حک شده که شنل و کلاه میترا مشابه با همان لباسی است که امروزه بابانوئل به‌تن می‌کند. ابوریحان بیرونی درکتاب التفهیم این‌طور می‌گوید: میترا در 16 دی ماه (نزدیک کریسمس) با گردونه خود که گاوها آن را می‌کشند در آسمان می‌آید و وقتی در بالاترین نقطه آسمان قرار می‌گیرد یک ساعت مکث می‌کند و ایرانی‌ها بر این باور بودند که هرکس در آن ساعت به گردونه میترا نگاه کند آرزوهایش برآورده می‌شود. در موزه بریتانیا در بخش ایران، گردونه‌ای از طلای ناب توجه هر بیننده را به‌خود جلب می‌کند؛ 4 اسب به این گردونه بسته شده‌اند و ایزد مهر بر روی آن ایستاده است. این گردونه، گردونه میترا یا مهر است و از زیباترین آثار ایرانی در موزه بریتانیاست.

مهرپرستی

‌البته لازم است بدانیم که مهم‌ترین عامل انتقال فرهنگ‌ها، مهاجرت مردم و قصه گویی آن‌ها بوده است. در گذشته تنها سرگرمی مردم قصه‌گویی بوده است تا جایی که بخشی از کره زمین که دور دریای مدیترانه تا نزدیک هند را دربر می‌گیرد "کمربند قصه" نام گرفته است؛ زیرا در این بخش‌ها اقوام به‌طور مداوم در حال کوچ و انتقال فرهنگ‌ها بوده‌اند. در خصوص یلدا لازم است بدانیم که یلدا واژه‌ای سریانی به‌معنای تولد و زایش است. شب یلدا را شب زایش خدای خورشید وعدالت هم می‌دانند. در این شب، مهر یا میترا به‌دنیا می‌آید. او که از ایزدان باستانی هند و ایرانی است ساعات روز را طولانی کرده و در نتیجه برتری خورشید پدیدار می‌شود.

در برخی روایات این‌طور آمده است که : آناهیتا، الهه باروری آریایی، مهر را به‌صورت باکره درون غاری در تاریکی مطلق به‌دنیا می‌آورد. در این روایت گاهی از سه چوپان -بعضی روایات دو چوپان- صحبت به‌میان می‌آید که در هنگام زایش وی درون غار حضور دارند. آناهیتا پس از زایش مهر وی را به‌روی برگ گل نیلوفر قرار می‌دهد. یلدا این جشن و آیین کهن ایرانی، در خراسان بزرگ تا کشمیر نیز مورد توجه بوده‌ است. در افغانستان، بخش‌هایی از پاکستان و شمال هند و کشمیر به شب یلدا "شب چله کلان" می‌گویند.

یلدا و کریسمس

به‌خصوص در میان تاجیکان شب چله کلان با آیین‌هایی همراه است که این آیین‌ها شباهت زیادی به آیین‌هایی که امروزه در شب چله ایرانی انجام می‌شود، دارد. در مزار شریف، همه ساله با نزدیک شدن به آخرین و طولانی‌ترین شب از فصل پاییز، مردم فرهنگ‌دوست ولایت بلخ در شمال افغانستان با آداب و رسوم خاص خود به استقبال این شب می‌روند.

ایرانیان باستان بر این باور بودند که شادی، اهورایی و اندوه اهریمنی است. آنان غم را نمی‌شناختند و حتی در سوگ کسی نیز به اندوه نمی‌نشستند و شیون و زاری را گناهی بزرگ می‌دانستند پس برای شادی همیشه تلاش می‌کردند و در هر فرصتی جشنی ترتیب داده و به شادمانی می‌پرداختند.
خوب است سنت‌های گذشتگان را حفظ کرده و آن‌ها را به آیندگان‌ منتقل کنیم.


منابع:
پژوهشی در اساطیرایران، دکتر مهرداد بهار، چاپ یکم، ص ۱۱۷
اوستای کهن، رضا مرادی غیاث آبادی
التفهیم، نشر انجمن آثار ملی، صفحه ی ۲۵۷
اندوخته‌های دکتر محمود کویر



شما هم می توانید در مورد این مطلب نظر بدهید.

برای ثبت نظرات، نقد و بررسی شما لازم است ابتدا وارد حساب کاربری خود شوید.