ایرانگردی با یلدا

ایرانگردی با یلدا

1397/09/26

اقوام ایرانی به تناسب محل زندگی، آب‌ و هوا و همچنین عادت‌هایشان، مراسم و آداب خاصی را در برگزاری جشن شب یلدا اجرا می‌کنند؛ اما در همه اقوام و مناطق کشورمان، خواندن اشعار شاعران نامی ایرانی، هدیه دادن به نوعروسان و حل مشکلات اقوام در آخرین دورهمی پاییز مشترک بوده و از ارزشمندترین رسم‌های شب یلداست.


جشن شب یلدا در کشور ما ایران، سابقه‌ای طولانی دارد. این جشن از سال‌ها پیش در ایران باستان گرامی داشته می‌شد، مردم دور هم می‌نشستند و به انتظار شروع روزهای بلند زمستان شب را به صبح می‌رساندند. از آداب و رسوم شب یلدا، خوردن خوراکی‌های مخصوصی نظیر : آجیل مخصوص، هندوانه، میوه‌های خشک تابستانی و انار است؛ که البته همه خوراکی‌های شب یلدا جنبه نمادین داشته و نشانه برکت و فراوانی است. اقوام ایرانی به تناسب محل زندگی، آب و هوا و همچنین عادت‌هایشان، مراسم و آداب خاصی را در برگزاری جشن شب یلدا اجرا می‌کنند؛ اما در همه اقوام و مناطق کشورمان، خواندن اشعار شاعران نامی ایرانی، هدیه دادن به نوعروسان و حل مشکلات اقوام در آخرین دورهمی پاییز مشترک بوده و از ارزشمندترین رسم‌های شب یلداست. همه رسم و رسومات و آدابی که در شب یلدا برگزار می‌شود بهانه‌ای برای جمع شدن دوستان و آشنایان و همچنین کنار هم بودن است.

شب یلدای تهرانی‌ها :


تهرانی‌ها از ایام قدیم در منزل بزرگترها جمع می‌شدند و به‌دلیل مجاورت با زمین‌های کشاورزی، هندوانه از اقلام جدانشدنی خوراکی‌های مخصوص شب یلدایشان بوده است. مخلوطی از میوه‌های خشک نیز از تنقلات سفره یلدای تهرانی‌ها بوده و اهالی تهران قدیم از آن به‌عنوان "آخشیج" یاد می‌کردند.

شب یلدای بختیاری‌ها :


از مراسم کهن و جذابی که در بختیاری‌ها همچنان زنده است، شاهنامه‌خوانی در شب یلداست، کسانی که شاهنامه را از بر هستند نقالی زده و حاضران گوش جان می‌سپرند به سخن فردوسی طوسی. ماست، شیر، پنیر، کنجد، کدو و نان جو از اقلام جدانشدنی سفره بختیاری‌هاست؛ این قوم سنت‌گرا بر این باور است که چنین تنقلاتی موجب افزونی نعمت می‌شود. از دیگر رسم‌های جالب بختیاری‌ها در شب یلدا پخت نانی محلی به‌نام "گرده" است که با عسل کوهی خورده شده و به‌مناسبت دورهمی شب یلدا مهره‌ای آبی به نام "لپک" در آن گذاشته می‌شود. این مهره آبی به هرکس برسد او شانس خانه است و روزگار به او روی خوش نشان داده است. در شب یلدا بختیاری‌ها آش کشک را با کدو تنبل -که از نظر آن‌ها نماد خورشید است- طبخ می‌کنند.

ایرانگردی با یلدا

شب یلدای اصفهانی‌ها :


در باور اصفهانی‌های قدیم زمستان دو چله دارد : چله بزرگ، از اول دی تا دهم بهمن‌ماه و چله کوچک، از دهم تا سی‌ام بهمن‌ماه. شب چله در اصفهان به دو اسم "چله زری" (ماده) و "عمو چله"(نر) شناخته می‌شود؛ اهالی اصفهان بر این باور بودند که چون شب چله به اسم دو نفر است پس نباید به یک شب محدود شود و شب یلدای اصفهان به‌مدت دو شب پشت سرهم برگزار می‌شود؛ در اصفهان قدیم برای خوش‌آمدگویی به "عموچله" و "چله زری" تمام لباس‌ها و رختخواب‌های اهل خانه جلوی آفتاب پهن می‌شد، رسمی که هنوز هم در برخی خانواده‌ها رایج است.

شب یلدای یزدی‌ها :


شب یلدا در یزد به اسم "شب چله" و "شو چله" شناخته می‌شود و یزد نیز مانند شهرهای دیگر آداب و رسوم خاصی را در برگزاری این جشن دارد. یکی از مرسومات یزد در شب یلدا پختن "آش انار" است و خوردن تنقلات شب یلدا، حافظ‌خوانی و همچنین بیتوخوانی از رسوم رایج در خانواده‌های یزدی است. شب یلدا برای عروس‌هایی که به‌قول یزدی‌ها "زیر عقد" هستند بسیار هیجان‌انگیز است؛ در این شب چندین سینی بزرگ با تزیینات زیبا و باسلیقه، مملو از انواع خوراکی‌های مرسوم شب یلدا، شیرینی، آجیل و لباس‌های زمستانه به منزل عروس فرستاده می‌شود.

ایرانگردی با یلدا

شب یلدای لرها :


اهالی لرستان در گویش لری، یلدا را با نام "اول قاره" یا "توک چله" می‌شناسند. مردم لرستان در شب چله غذایی از گوشت گوسفند یا بوقلمون تهیه کرده و برای فال گرفتن و قصه‌گویی دورهم جمع می‌شوند. شیرینی‌های محلی لرستان و گندم شیره در مراسم شب یلدای همه خانواده‌ها تهیه شده و مصرف می‌شود. از مراسم ویژه استان لرستان در شب یلدا رفتن جوان‌ترها به پشت‌بام خانه‌هاست؛ در این مراسم جوان‌ها شال‌هایی از پنجره‌ها یا مسیر دودکش بخاری‌های خاموش، به داخل منزل مردم می‌فرستند و با خواندن ترانه‌های محلی درخواست تنقلات و آجیل می‌کنند. صاحب‌خانه مقداری تنقلات به شال می‌بندد و با تکان دادن آن از جوان‌ها می‌خواهد شال را بالا بکشند.


شب یلدای شیرازی‌ها :


شیرازی‌ها در جشن یلدا ، سفره‌ای مانند سفره هفت سین می‌اندازند؛ سفره یلدای شیرازی‌هامزین به یک آینه،قاب عکس حضرت علی، یک جفت لاله، چند شمع و همچنین مقداری اسفند است؛ انواع تنقلات شامل نخودچی، کشمش، حلوای ارده ،آجیل مشکل گشا، رنگینک، ارده شیره، خرما، انجیر و چند شاخه گل نیز در سفره شیرازی‌ها چیده می‌شود. خانم‌های شیرازی، برای شام شب یلدا هویج پلو با کشمش و مغزگردو می‌پزند و در کنار یکدیگر فال کلوک می‌گیرند. کلوک کوزه‌ای است که برای نگهداری ترشی از آن استفاده میشود. در جشن شب یلدا یک کلوک خالی به مجلس آورده می‌شود وهر یک از خانم‌ها نشانه‌ای درکلوک می‌اندازد، دختر بچه‌ای دست درکوزه می‌کند و یکی از اشیاء داخل آن را بیرون می‌آورد. دراین لحظه یکی از خانم ها فال حافظ می‌گیرد یا ترانه‌ای محلی برای صاحب فال می‌خواند:
خوشا امشو که مهمون شمایم
کبوتر وار در بوم شمایم
ترشرویی مکن بر روی مهمون
خدا دوند که فرداشو کجایم

ایرانگردی با یلدا

شب یلدای گیلانی‌ها :


در سفره یلدای گیلانی‌ها هندوانه مهم‌ترین بخش است. گیلانی‌ها از هندوانه‌های بوستان خود که در کلافی از ساقه‌های برنج نگهداری شده است استفاده می‌کنند و روستانشینان شرق گیلان در هنگام برش هندوانه شعرهای محلی نیز می‌خوانند. از مراسم ویژه گیلانی‌ها در شب یلدا، فال "هندانه پوس" یا همان پوست هندوانه است. جوان‌ترهای گیلانی هندوانه را به چهار قسمت تقسیم می‌کنند وپوستش را پشت سر خود می‌اندازند. اگر دو قاچ هندوانه سفید و دو قاچ سبز بود : نتیجه فال نه بد است و نه خوب، اگر سه قاچ سبز و یک قاچ سفید بود فال خوب آمده ، اگر سه قاچ سفید و یک قاچ سبز بود : نتیجه فال بد است ،اگر هر چهار قاچ سبز بود: فال خیلی خوب است و اگر هرچهار قاچ سفید باشد :نتیجه فال خیلی بد است و نباید به موضوع دل خوش کرد.

شب یلدای آذری‌ها :


آذری‌ها در دورهمی شب یلدا هندوانه چله می‌خورند و رسم بر این است که اولین ضربه هندوانه را ریش سفید خانواده به آن می‌زند. علاوه بر تنقلات و میوه‌های مخصوص شب یلدا، مردم آذربایجان برای شام یلدا برنج، مرغ و آش شیر می‌پزند. در جشن شب یلدا مادر داماد برای عروس خوانچه‌های تزیین شده‌ای از هدیه‌های مختلف و خوراکی‌های مخصوص شب یلدا می‌فرستد و مادرعروس فردای این شب با طبق‌های خانواده داماد از زنان فامیل خود پذیرایی می‌کند. یلدای آذری‌ها نیز مانند اصفهانی‌ها در دو شب برگزار می‌شود: چله بزرگ و چله کوچک . آذری‌ها تا پایان چله کوچک خانه تکانی نمی‌کنند، چون معتقدند نفرین چله گریبان آنها را می‌گیرد. در تبریز ریختن پوست‌ میوه‌های این شب در آب روان خوش یمن است و در مراسم یلدا خنیاگران محلی تبریزی(عاشیق‌ها) می‌نوازند و ترانه های محلی می‌خوانند.

شب یلدای قزوینی‌ها :


جشن شب یلدا در قزوین نیز مانند شهرهای دیگر کشورمان با رفتن به خانه بزرگ‌ترها شروع می‌شود. قزوینی‌ها معتقدند که خوردن میوه‌های خشک و تر و سرخ که به «شب چره» معروف است در برکت و زیادی نعمت در فصل زمستان بی تاثیر نیست. اهالی قزوین در میهمانی شب یلدا انارپلو می‌خورند و با هندوانه، انار و انواع تنقلات از آخرین مهمانانن پاییزی خود پذیرایی می‌کنند.

ایرانگردی با یلدا

منابع :

1.جشن یلدا در فرهنگ ایران،شاهین سپنتا،تورج پارسی،حافظ آذر و دی ۱۳۸۷،شماره ۵۷.

2.آیین های شب یلدا در فرهنگ مردم ایران،الهه شایسته رخ،فرهنگ مردم ایران،زمستان ۱۳۹۰،شماره ۲۷.

3.وبسایت hamshahrionline.ir



شما هم می توانید در مورد این مطلب نظر بدهید.

برای ثبت نظرات، نقد و بررسی شما لازم است ابتدا وارد حساب کاربری خود شوید.